Mapo Format

Zef Preçi: Ka prani oligarkësh në vendin tonë, po shfaqen deformime të konkurrencës së lirë

Politika dhe biznesi, në lojën mes tregut të lirë dhe krijimit të oligarkisë. Shfaqja e fenomenit në vendin tonë dhe populizmi me këtë term. Flet Zef Preçi, ekspert i ekonomisë

A ka oligarkë në Shqipëri apo është veçse një perceptim populist mbi këtë term?



Ndoshta është e rëndësishme që të bëjmë një “marrëveshje fjale” rreth këtij termi “prani e oligarkëve” përpara se të japim një opinion rreth kësaj teme. Në kuptimin e përgjithshëm, të zakonshëm të kësaj fjale, kemi të bëjmë me praninë e oligarkëve në një vend kur disa biznese, familje ose individë kontrollojnë jetën ekonomike, politike dhe institucionale të vendit. D.m.th., kur fuqia e tyre rrjedh nëpërmjet marrëdhënieve të tyre me njëri-tjetrin. Në këtë kuptim, oligarkia mund të bashkëjetojë me demokracinë, me teokracinë ose edhe me mbretërinë. Parimisht, njerëzit ose ushtrojnë fuqinë e tyre duke votuar për përfaqësuesit, të referuara si demokraci përfaqësuese, ose qytetarët kanë pjesëmarrje të drejtpërdrejtë në procesin e vendimmarrjes dhe të sundimit, të referuara si demokraci direkte. Ndërsa në botën e sotme një oligarki është një formë e qeverisjes në të cilën të gjitha pushtetet përqendrohen në duart e një numri të kufizuar njerëzish. Nëse biem dakord mbi këtë term, është e qartë se ka vend për të pranuar pa shumë diskutim praninë e oligarkëve në vendin tonë, edhe pse nuk mungon populizimi rreth kësaj teme. Më konkretisht, nëse një pjesë e mirë e vendimmarrjeve të qeverise çojnë në krijimin e avantazheve të rëndësishme në biznes për individë të caktuar luajalë me kryeministrin dhe qeverinë e radhës, kontribuues formalë dhe informalë (në disa raste edhe kriminale) në fushatat zgjedhore apo përcjellin lehtësisht, në mënyrë të drejtpërdrejtë ose përmes emrave fiktivë, pa konkurrencë dhe transparencë në duart e këtyre individëve të pasurive të rëndësishme strategjike të vendit apo kontrata koncesionare për dy apo tri dekadat që vijnë, kjo mund të klasifikohet padyshim si prani dhe ndikim i fuqishëm i oligarkisë në vend. Ndërsa populizmi mendoj se shfaqet kryesisht në diskursin politik rreth oligarkisë në të cilin njëra palë politike i përmend tjetrës sipërmarrës të caktuar të afirmuar pranë saj, por merret pak ose aspak me efektet negative që sjell ndaj demokracisë dhe fateve të vendit një bashkëjetesë e oligarkisë me demokracinë, sidomos sa i takon rritjes dhe zhvillimit të ekonomisë kombëtare. Nuk duhet harruar se që në lashtësi, që nga koha e Aristotelit, janë një numër çështjesh që asnjëherë nuk kanë marrë përgjigje shteruese, të tilla si: në ç’mënyrë mund të pengohet degjenerimi i monarkisë në tirani, i aristokracisë në oligarki dhe demokracisë në anarki? D.m.th. si mund të mbahet ekuilibri i një forme të përzierë qeverisjeje…

 

Besoni se përdorimi i shtuar së fundmi, i termit oligarkë, qoftë nga politika por edhe mediat dhe rrjetet sociale, po kthehet në një farë trysnie ose sulmi të padrejtë ndaj biznesit?

Edhe këtu duhet një marrëveshje fjale. Nëse flasim për biznesin fjala është për një organizatë apo për një sistem ekonomik ku mallrat dhe shërbimet shkëmbehen për njëri-tjetrin ose kjo bëhet për para. Çdo biznes kërkon një formë investimi dhe konsumatorë të mjaftueshëm për të cilët prodhimi i saj mund të shitet në mënyrë të qëndrueshme në mënyrë që të fitojë. Bizneset, siç dihet, mund të jenë në pronësi private, shtetërore, vendëse, të huaja etj. Kjo pjesë e biznesit është pjesa dërrmuese e tij edhe në vendin tonë dhe nuk mendoj se termi “oligark” ngjall ndonjë shqetësim për të. Madje, mund të thuhet pa frikë se në kuptimin e mësipërm, ashtu si qytetarët, konsumatorët, votuesit dhe taksapaguesit është edhe biznesi një viktimë e pranisë së oligarkëve dhe simbiozës së qeverisë me oligarkët në vend, d.m.th. biznesi vuan pasojat e kësaj pranie. Me këtë dua të them se prania dhe pasojat e oligarkisë duhen analizuar nga politikanët, juristët, ekonomistët, sociologët etj., si një fenomen shqetësues që shoqëroi proceset transformuese të sistemit që filluan gati tri dekada më parë, si një pasqyrim i modeleve qeverisëse të vendeve të ish-bllokut lindor të shprehur më së miri në rastin e Rusisë postsovjetike, si një dëshmi e deficitit demokratik të vendit, e dobësisë së institucioneve të krijuara gjatë tri dekadave të fundit, mungesës së pjesëmarrjes qytetare në qeverisjen e vendit, si pasoja të qeverisjes pa llogaridhënie dhe degjenerimit hap mbas hapi të institucioneve, zhdukjes së ndarjes së pushteteve dhe dobësim serioz i legjitimitetit të tyre. Natyrisht kur flitet për biznese të veçanta kjo duhet parë si shqetësuese dhe personalisht distancohem kategorikisht nga një trajtim i tillë. Duhet të jemi të qartë, biznesi ka vetëm një motor dhe motiv: rritjen sa më shumë që të jetë e mundur dhe me çdo mjet të normës së fitimit. E ndër këto mjete është edhe përdorimi i lidhjeve të shkurtra me vendimmarrjes e politikëbërës të rëndësishëm dhe kryesorë të vendit. Problemi është në ç’masë elita politike e shoqërisë iu përmbahet disa principeve bazë të sanksionuara në Kushtetutën e vendit dhe në ligjet e shtetit, në ç’mënyrë qytetarët marrin pjesë në qeverisjen e vendit, në ç’masë respektohen kushte bazë të sipërmarrjes siç është konkurrenca e lirë në tregje, barazia para ligjit, aksesi i barabartë në të mirat dhe në fondet publike, në ç’masë elita politike që qeveris vendin iu përmbahet angazhimeve programore të veta etj. E që të jemi me konkrete në analizën e situatës së sotme në vendin tonë lidhur me këtë temë. Tashmë ka evidenca të mjaftueshme mbi mungesën e kapaciteteve qeverisëse në administratën publike, mbi politizimin e saj pavarësisht retorikës politike të ditës rreth reformimit të saj dhe mbi nepotizmin në rritje; rreth korrupsionit dhe përfshirjes së oligarkëve në emërimet në këtë administratë, d.m.th. në “kapjen e shtetit” nga oligarkia. Për rrjedhojë po shfaqen edhe deformime serioze të konkurrencës së lirë në tregje, mungojnë ose po largohen investime të huaja të rëndësishme nga vendi, rritja ekonomike është stanjative dhe është tkurrur punësimi, ka tendencë që të rritet evazioni fiskal etj.; po rritet ineficienca në investimet publike, në mjaft raste për blerjet dhe porositë shtetërore po procedohet në kushte emergjente, nuk po respektohen procedurat e prokurimit etj., po rriten keqadministrimi i utiliteteve publike (p.sh. investimet në shpërndarjen e energjisë elektrike, ujit të pijshëm, rrugët, etj.), dhe abuzimet me fondet buxhetore dhe borxhet e shteti në këta sektorë; institucionet rregullatore të tregut (bankat, tregun e sigurimeve, kontrollin e ushqimeve, etj.), përherë e më shumë po kapen nga lobe të caktuara të biznesit – oligarkia, dhe ato politike etj. Gjë që ka çuar në përkeqësimin e funksionimit të tregjeve, në penalizimin e padrejtë të konsumatorit etj. Për rrjedhojë, në vendin tonë ka gati një dekadë që po thellohet pabarazia në të ardhurat; ka një zvogëlim real të shtresës së mesme të shoqërisë në vend që të ndodhte e kundërta; një numër aktesh ligjore sidomos sa u takon kontratave koncesionare po dhunojnë principet e ekonomisë së tregut dhe po krijohen monopole me ligj, një numër individësh me të shkuar kriminale kanë arritur të depërtojnë në radhët e partive politike e në Kuvendin e Shqipërisë dhe në pushtetin vendor, dhe procesi i çmontimit të tyre qoftë edhe nga përfaqësimi politik dhe në administratën publike po has në rezistencën e lidershipit të partive politike respektive etj. Është interesante të theksohet se është pikërisht për shkak të pranisë dhe ndikimit të oligarkisë që në disa tregje të rëndësishme si në tregun e sigurimeve etj., janë shfaqur raste të fiksimit të çmimeve, ndarjes së tregut, etj., ose një numër shërbimesh publike që janë marrë nga biznese luajale te qeveria e radhës dhe oligarkët e lidhur me të nëpërmjet disa kontratave koncesionare gjerësisht të dyshuara për korrupsion, klientelizëm dhe favorizim janë përkeqësuar dhe kanë rritur kostot e tyre. Po kështu, nga analiza e një numri të madh aktesh ligjore të përgatitura gjatë pesë viteve të fundit tregon se në to pasqyrohen interesave e grupeve të caktuara luajale ndaj qeverisë etj.

Në se nuk mund të flasim për ekzistencën e oligarkisë në ekonomi, a besoni se ka oligarki politike?

Nuk ka dyshim se prania e oligarkëve në ekonomi pasqyrohet edhe në jetën politike dhe institucionale të vendi. Madje, në rastin e vendit tonë, një numër syresh kanë arritur të zënë vend edhe në jetën politike përmes përfshirjes në listat e deputetëve në Kuvendin e Shqipërisë, edhe pse është vështirë të gjesh argumente të tjera për këtë përveçse fuqisë ekonomike të përqendruar në duart e tyre. Po kështu, duhet pranuar edhe fakti tjetër se qenia në një konflikt interesi e një numri të konsiderueshëm sipërmarrësish të përfshirë në jetën politike të vendit ka mundësuar paprekshmërinë e bizneseve të tyre nga organet ligjzbatuese dhe ato fiskale (evazionin fiskal), pa folur për ndikimin e qenësishëm të tyre në vendimmarrjet qeveritare për fonde publike, për licenca, për aksesin e lirë në asete të rëndësishme strategjike të vendit etj. Mjafton të lexosh raportet e KLSH mbi problemet në menaxhimin e nxjerrjes dhe përpunimit të naftës etj., apo raportet e BIRN për licencat e inceneratorëve të mbetjeve urbane për të kuptuar dimensionet serioze të kësaj simbioze midis elitës politike dhe oligarkisë në vendin tonë. Pavarësisht faktit se probleme të tilla shfaqen edhe në vendet me demokraci të konsoliduar, mendoj se ndikimet negative në vendet me demokraci hibride si yni janë edhe më të mëdha. Nuk e teproj të vë në dukje se ky ndikim shkon deri në nxitjen e humbjes së shpresës për një jetë më të mirë në Shqipëri e për rrjedhoje edhe në shtimin e largimeve pa kthim drejt vendeve të BE-së apo kudo tjetër në botën e sotme. Të mos harrojmë se përveç shtresave të varfra dhe të papunëve afatgjatë që lartoheshin nga vendi në dekadën e parë dhe të dytë të tranzicionit, vitet e fundit vihet re largimi i të rinjve dhe rriturve të shkolluar dhe i familjeve që disponojnë një minimum kursimesh monetare. Për rrjedhojë rrezikohet jo vetëm përkeqësimi i shërbimeve publike bazë si në shëndetësi etj., por edhe po largohen nga vendi kapitale të rëndësishme të nevojshme për përshpejtimin e zhvillimit ekonomik e shoqëror dhe Integrimin Europian të vendit.

PasPara

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *



CLOSE
CLOSE
Pas