Kryesore, Mapo Letrare

Namik Dokle: Për “Vajzat e mjegullës” dhe letërsinë

Nga Arta Marku

Prapa shndrit kujtimi, para kureshtja… thotë Preç Zogaj në një poezi. Por, padyshim, poeti është i qartë se sa më shumë koha kalon aq më shumë fuqinë e merr ne dorë kujtimi. Ai shndrit gjithnjë e më fort duke e zbehur shndritjen e kureshtjes. Derisa vjen një kohë kur ndalesa në fëmijëri është domosdoshmëri.



Kështu për të gjithë.

Shkrimtari, padyshim, ka dallimet e veta, më së shumti për faktin se ndalesa në fëmijëri nuk është një shndritje e pazëshme e kujtimit. Përkundrazi, është e folur me zë të lartë, me veten dhe me të gjthë personazhet e vërtetë që vijnë prej andej. Një e folur që të gjithë mund ta dëgjojnë.

Fëmijëria e Namik Dokles, është një ngacmim i kahershëm. Një përndjekje e vazhdueshme. Sepse, siç duket, copëzat e jetëve që mbërrijnë s’andejmi kishin një përndritje prej gurësh të çmuar. Nga ato përndritje që nuk ta lejojnë shpërfilljen. Përzierje historish të vërteta me përrlla e legjenda magnetizuese.

Ndoshta, teksa koha vrapon, na krijohet ideja se ngjarjeve të largëta e shumë të largëta, vendeve e skutave të fëmijërisë së hershme, u lëmohen cepat dhe figura zë një tis mjegullor që e vështirëson pamjen e qartë. Por me gjasë është thjesht përshtypje. Ose ndoshta, e gjitha, ka të bëjë me fuqinë shprehëse të imazhit të ngulitur. Disa copëza të shkuare vërtet e meritojnë të shpërfillen, të harrohen, të brakrisen.  Ose më mirë të themi, se nëse janë harruar kanë merituar pikërisht në humbin. Por të tjera asgjë s’i humb. E shndritja për të cilën flet poeti, teksa koha fluturon, veç bëhet më e thekshme.

Balona e fëmijërisë ka ngelur në tela

Atje përpëlitet nga era dhe sot,

Unë perin e saj e mbaj në dorë

Se ta lëshoj, nuk mundem dot

 

Moj dora ime prej burri të pjekur

Sa të është ngatërruar nëpër gisha, peri.

E që nga gishtat deri thellë qenies

Të është bërë një fije nervi…

Kështu shkruan tashmë, Ndoc Gjetja si për të vërtetuar edhe një herë se poetët këmbëngulin tek fakti se fëmijëria nuk ikën kurrë prej nesh. Mbetemi përjetësisht të lidhur me të, nëpërmjet fijes elastike, e cila, sado të zgjatet e zgjatet, kurrë nuk këputet. Dhe jo vetë kaq. Fëmijëria këmbëngul të mbetet e shkruar, vargjeve të poezisë, rreshtave të prozës. Se kur, e di vetëm ajo. E ka gjithnjë momentin e saj.

Për Namik Doklen momenti erdhi disi vonë. (Apo s’ka “vonë” në raste të tilla?) Ose ndoshta kur iu krijua hapësira, për shkak të angazhimeve të tjera. Erdhi tani, njëkohshëm me vendimin për të hequr dorë nga politika, mbështjellë me tis mjegulle por jo perde që pengon shikimin. Erdhi me aroma vajzash, lulesh si një kundërpeshë ndaj grisë së rretheperqarkut. Ndaj grisë së pashmangshme gjithsesi. Më shumë se sa gri madje… Erdhi me titullin “Vajzat e mjegullës”… 

Politikan për një kohë të gjatë, por, siç keni thënë, nuk jeni shkëputur kurrë nga letërsia. Tani, vetëm shkrimtar tërësisht i shkëputur nga politika. Por nuk ju shkëpusin nga politika, gjithsesi, të tjerët. Vazhdimisht ju identifikonë me poltikën, ende. Çfarë ndjesie ju shkakton?

Nuk di ç’ka ndodhur me të tjerë, por të paktën tek unë, politika dhe letërsia kanë qenë xheloze ndaj njëra-tjetrës. Kanë kërkuar përkushtim pasionant, por kurrë ky përkushtim nuk ka qenë i njëkohshëm për të dyja. Kanë kërkuar që, të paktën për një kohë të caktuar, të merresha vetëm me njërën. Kështu që, duke bërë tani bilancin, më duket që politika ka marrë shumë kohë nga ajo që i takonte letërsisë. Ndjej keqardhje për këtë. Dhe ju thoni që edhe tani, kur kam botuar dy romane dhe i treti botohet këto ditë, përsëri nuk më shkëpusin dot nga politika. Nuk e di, ndoshta është haraçi që i duhet “paguar” ende asaj.

Gjithsesi, më vjen mirë që mua po më “merr në pyetje” Arta Marku, gazetare e njohur, dhe dashamirëse e letërsisë, (sidomos me emisionin Bibliotekë) dhe jo prokurorja Arta Marku.

Le të hyjmë në letërsi:Për herë të parë si romancier u shfaqët me “Vajzat e mjegullës”. Për ata që ju njohin nuk ishte surprizë lidhja juaj me letërsinë por do të flasim më vonë për këtë. Do të ndalim te “Vajzat e mjegullës” duke e nisur nga kontaki i parë i lexuesit me librin që është titulli: Çfarë do të thotë Vajzat e mjegullës? Çfarë nënkupton mjegulla. Ku kërkon të na fusë, në ç’atmosferë, përmendja e mjegullës qysh në titull?

Është më tepër simbolike se sa konkrete, megjithëse romani ka shumë mjegull dhe shumë vajza. Çdo gjë e bukur, e sinqertë, e freskët, e buzëqeshur si lulet, janë vajzat. Çdo gjë e brymtë dhe e zymtë në jetën tonë është mjegulla. Dhe ato përplasen simbolikisht në roman, ndërkohë që të gjitha vajzat e një fshati i kanë marrë dhe i kanë çuar në aksion, (sa i trishtuar duket fshati pa vajza, thotë një personazh); jeta mjegullohet çdo ditë e më shumë. Ndërsa fshati pret kthimin e vajzave, pa të cilat, siç thonë, nuk do të çelin as lulet e Shëngjergjit, mjegulla bëhet më e ftohtë, më e ngjeshur, më kërcënuese. Presin vajzat, por ato nuk vijnë e në vend të tyre vjen vdekja, vdes një nga vajzat që le një dashuri të vyshkur e të shkelur, ndërkohë pushkatohet edhe Mësuesi i fshatit. Dhe mjegulla mbetet, e keqja është midis nesh.

Konkretisht në librin tuaj, personzhi që përmendët, më saktë kryepersonazhi që është një djalë i vogël, zëri rrëfimtar gjithashtu, ka pak a shumë këtë dialog me mësuesin e tij:

-Shëngjergji nuk festohet pa vajzat! – i thotë djali mësuesit. Mësuesi e kundërshton.

-Pse, të tjerët nuk festojnë?

-Të gjitë fetsojnë por vajzat janë vetë festa. – i përgjigjet djali…

Perceptim interesant i burrit që po fillon ngadalë të lindë. Përtej kësaj: Shëngjergji nuk fesohet në libër sepse vajzat nuk vijnë nga aksioni… Çfarë është Shëngjergji, kjo festë aq shumë e lakuar të libër? Çfarë do të thotë fakti që kjo festë nuk festohet? 

Është festa më popullore e Gorës. Është edhe fakt që për vite më radhë është ndaluar. Atë vit për të cilin flet libri, vajzat e vogla, meqë motrat e tyre mungonin, kënduan një këngë të re, me fjalët: Shëngjergjin ma kanë ngrirë. Pra është një realitet, të cilin jam përpjekur ta ngre në metaforë; sa e kam arritur, nuk e them dot unë, por lexuesit.

Një rikthim te tillulli: Ka një histori të zgjedhjes së tij mes disa alternativave. Ju e keni treguar këtë histori por shumë përmbledhtazi. Do ta doja ta rrëfenit më hollësisht duke shpjeguar në këtë mënyrë edhe procesin tuaj të zgjedhjes së titujve në përgjithësi…

Në fillim kisha një titull pune. Por kur erdhi koha për të vendosur, mbeta në dilemë mes dy titujve, të dy në fakt me elementet vajza dhe mjegull. I pari ishte Fshati pa vajza dhe i dyti Bijtë e mjegullës. E diskutova këtë dilemë timen me ata që e kishin lexuar dorëshkrimin (natyrisht, gruaja e para), me botuesen Irena Toçi, me mikun tim, shkrimtarin e njohur Zija Cela dhe bëra edhe një pyetësor për miqtë e mi të fejsbukut, për të cilin më erdhën rreth 500 përgjigje. Dhe me në fund vendosa: Vajzat e mjegullës.

Me dy fjalë, krejt përmbledhtazi: Ku jemi me këtë libër, në ç’kohë dhe hapësirë? Çfarë ndodh? Do të doja një skicë të shpejtë edhe pse e di, që për densitetin e ngjarjeve që ka ky libër, është gati e pamundur t’i rrëfehet subjekti. Megjithatë, një përpjekje…

Ngjarjet zhvillohen në Gorë, një krahinë kompakte në vetvete, por e ndarë në tre shtete: Shqipëri, Jugosllavi (në kohën kur zhvillohet romani, tani në Kosovë) dhe Maqedoni. Duke parë parullat në të dy anët e kufirit, një personazh thotë me trishtim: “Tito andej, Enver këndej, mjegulla në mes!” Subjekti? Unë do ta rrëfeja shumë thjesht, është historia e një rezistence shpirtërore të njerëzve për të mbetur njerëz, për të mos bjerrë atë që kanë krijuar në shekuj, në gëzime dhe vuajtje. Është kronikë familjare dhe e një fshati, nëpërmjet së cilës, siç ka nënvizuar edhe profesoresha e letërsisë së krahasuar në universitetin e Sarajevës, Adijata Ibrishimovic, endet saga e një vendi dhe një populli. Kohët e vështira të diktaturës u rrëmbejnë shumëçka, por në fund të fundit ata i përgjigjen me një pohim të fuqishëm shpirtëror pyetjes: “je, apo nuk je njeri”.

Libri ia nis me një mënyrë shumë të papritur, dhe tejet magnetike: kufitarët kanë vrarë një arushë, e kanë vënë mbi një skelë dhe e kanë çuar në mes të fshatit. Natën dëgjohen deri në fshat ulëriamat e bijve të arushës… është një atmosferë ngjethëse, shumë frikësuese. Dhe paralajmëron se do ta gjejë një bela këtë fshat… Si e gjetët këtë hyrje?

Eh, sa të vështira janë hyrjet! Kisha menduar njëqind variante, ndoshta, por asnjërin nuk po e hidhja në letër, e ndjeja se nuk do të më shtynin për më tej. Kur një natë u kujtova për arushën e vrarë, nga kufitarët në fshatin tim, gati 57 vjet më parë se të ulesha të shkruaja. Unë e kam parë atë arushë kur kam qenë 7-8 vjeç. U ngrita dhe shkrova një faqe vetëm. Dhe për një kohë të gjatë jam vërtitur me atë faqe, deri sa u ngrit në imagjinatën time i gjithë romani, pas asaj ulërime të arushave të vogla dhe “jetime”.

Babai shkon të marrë thoin e arushës së vrarë që i biri ta ketë si hajmali kundër rrezikut të paralajmëruar. Kur kthehet tregon se ai ishte thoi i fundit. Fshatarët e trembur ia kishin marrë thonjtë e tjerë, për të siguruar mbrojtje prej tyre. Me këtë hollësi është paralajmëruar se ka në libër një përzierje të reales me fantastiken. Ka ngjarje shumë tokësore, ka legjenda, shumë legjenda, histori të vjetra, por edhe rrëfime tejet mistike. Cili është raporti i këtyre aspekteve në libër? Midis reales dhe fantastikes cila peshon më shumë dhe pse?

Natyrisht që peshon më shumë realja, edhe për vetë faktin që vetë ajo është e magjishme. Nga të gjitha ato elemente të fantastikes që shfaqen në roman, unë nuk kam shpikur dhe as kam fantazuar asgjë, unë vetëm kam rrëfyer ato gjëra që ai realitet i ka, disa prej të cilave i ruan si kujtesë konkrete, ndërkohë që disa të tjerave u ka dhënë formën fantastike, apo të legjendës. Edhe tani, kur njerëzit e asaj ane vuajnë, detyrohen të braktisin trojet e tyre për një jetë më të mirë, ata kujtojnë legjendën e Zotit me Goranin, të cilit Zoti i dhuroi vetëm një gur.

Por në këtë përzjerje të reales me magjiken, që me të drejtë keni vënë re, në rrëfimin tim unë vazhdoj të ndjek fillesën e romanit, atë që e quajta qëndresë shpirtërore për të mbetur gjithnjë njeri, sado që e keqja, siç thotë Majka, na është vënë nga mbrapa me bukë në hanxhik, ne ik, ajo ndiq, dhe nuk dihet kur do të mbarojë… Sidomos ndodhte kjo në ato vite, kur zhvillohen ngjarjet e romanit, në vitet pesëdhjetë.

Përmendët Majkën, një personazh i jashtëzakonshëm. Ia vlen të flasim për të. Por hë për hë le të rrijmë te atmosfera e përgjithshme: Është një libër për vendlindjen tuaj, Gorën që, siç duket nga libri, e meriton një rrëfim. Çfarë është vendlindja për njeriun? Si e përndjek ajo? Si duhet të jetë vendlindja që të meritojë një libër?

Vendlindja është ajo që e ndjek njeriun nga lindja deri në vdekje. Edhe nëse ikën ti prej saj, ajo nuk ikën ajo prej teje, është nën lëkurën tënde, në gjak, në eshtra. Por më duket interesante që ajo gjithmonë të vjen pranë e të përndjek, ta themi kështu, me kujtimet e fëmijërisë. Jo më kot, një shkrimtar i njohur francez ka thënë që ne të gjithë jemi “nga fëmijeria jonë”. Ndoshta çdo vendlindje do ta meritonte një rrëfim, po të ketë lindur rrëfimtarë. Por kryesorja është që ajo të ketë atë magjinë që nuk mbyllet, nuk mbetet vetëm brenda vetes, por që vlen të tregohet edhe për të tjerë, që të përcjellë një mesazh.

Unë jam pro lëvizjes së lirë, por jo braktisjes së vendit – keni thënë. Le ta shohim në një këndvështrim tjetër, të dalim përtej kuptimit të drejtpërdrejtë: a braktiset vendlindja përveçe fizikisht? Apo fakti që ju shkruni kaq vonë një libër për vendlindjen është vetë përgjigja.

Mendoj që ajo mund të braktiset vetëm fizikisht. Kur dikush e braktis edhe shpirtërisht, me siguri i ka ndodhur gjëma e madhe: i kanë vdekur ndjenjat, kujtimet, dëshirat brenda vetes. Kjo është një nga fatkeqësitë e veçanta për njeriun.

Vajzat e mjegullës është frymëzuar nga Kronikë në gur”  –  nuk e di nëse e keni thënë ju apo është luajtur pak në shtyp me një përqasje të tillë. Në fakt libri përveçse na çon në vendin dhe kohën e fëmijërisë suaj, ka në qendër një djalë të vogël 13 vjeç. A mund të bëhet realisht përqasje mes Kronikës në gur dhe Vajzat e mjegullës? Çfarë i përbashkon dhe çfarë i ndan librat?

Jo, nuk është lojë e shtypit, ashtu kam thënë. Kronikë në gur, për mendimin tim, është një nga romanet më të mirë të Kadaresë dhe të mësosh a të frymëzohesh nga një vepër e mirë, është mëse normale dhe e dobishme. Të gjithë shkrimtarët kanë patur “mjeshtrat e tyre”. Për shembull, Gabriel Garsia Markes tregonte gjithmonë që dy mjeshtrat nga të cilët ka mësuar dhe është frymëzuar, kanë qenë Heminguej dhe Folkner. Mua më ka ardhur mirë që një kritike e letërsisë në Bosnjë, pas leximit të romanit të përkthyer, shkroi një artikull me tiullin “Makondo e Dokles”.

Një djalë i vogël po hyn në botë, po e zbulon atë. Me sytë e atij djali të vogël e shohim edhe ne botën e këtij libri, vendin, njerëzit, ngjarjet. A ka një shpjegim racional se pse keni zgjedhur fëmijën? Pse flisni nëpërmjet tij?

Është një libër që e kam shkruar me shumë dashuri dhe dhimbje, prandaj më duhej të zgjidhja një rrëfimtar të sinqertë, pa hile dhe stërhollime, një sy dhe shpirt kurioz që çuditet shpesh nga ajo botë në të cilën po hyn, madje në shumë raste edhe nuk e kupton. Me fjalë të tjera, zgjodha një rrëfimtar të pafajshëm që të tregojë fajet e kësaj bote, një fëmijë naiv që të tregojë dreqnitë e saj, një ëndrrimtar që të tregojë se si shkelen e nëpërkëmben aspiratat e njerëzve. Më duket se kështu del në pah më qartë, më dhimbshëm, por edhe më krenarisht rezistenca shpirtërore e tyre.

Le të flasim për disa personazhe të librit duke i marrë e shpjeguar më vete:

E fillojmë nga Majka që e përmendët më sipër. Është një plakë shumë interesante edhe për mistikën që përmban. (është 300 vjeçare –thotë djali i vogël) Ka edhe një përvojë të jashtëzakonshme, konkluzionet e saj meritojnë të mbahen në konsideratë:  ku e keni gjetur këtë personazh? Pse është grua? Nuk e di pse mendoj se letërsia, personazhe të tillë, pleq të urtë dhe shumë autoritarë, i ka të gjinisë mashkollore. Pleq pra e jo plaka. A keni pasur ju një model për Majkën? A ka ekzistuar vërtet apo është pjellë fantazie? A ka një kuptim emri i saj? Çfarë përfaqëson ajo?

Që letërsia i ka burra personazhe të tillë, kjo është një tabù, të cilën nuk e theva unë, por realiteti që kam njohur. Dhe një tabù, të cilën e thyen vetë jeta, nuk ka pse ta mbajë letërsia. Natyrisht kam patur edhe një a më shumë modele. Më të parat qenë dy gjyshet e mia. Për fat të keq nuk kam arritur t’i njoh gjyshërit dhe ndoshta nga kjo kam patur më për zemër të mençurat gjyshe, jo vetëm të miat, por gjyshet në përgjithësi. Kam njohur edhe një përralltare të jashtëzakonshme, gjyshe e një prej kushërirave të mia. Kam njohur edhe një plakë, të cilën të gjithë e quanim Majka, që do të thotë gjyshe. Por te personazhi im janë ato të gjitha dhe asnjëra veç e veç. Në përshkrimin e saj mund të ketë imagjinatë, por jo fantazi. Ajo është një nga bartëset e mirësisë dhe njëherësh edhe përfaqësuese e rezistencës shpirtërore, e vetë shpirtit të Gorës, me vetminë dhe largësinë e përhereshme, me trishtimin dhe dhimbjen që e bart jeta e saj. Veç kësaj, mund të shtoj se në realitetin që unë kam përshkruar, fëmijët ishin më të pranuar dhe më të pranishëm në botën e grave, se sa në atë të burrave. Ndoshta edhe kjo ka ndikuar dhe më ka ardhur natyrshëm në procesin e krijimit.

Në fillim të librit, thamë, mbi një skelë në mes të fshatit kanë vënë arushën e vrarë nga kufitarët sepse kishte shkelur brezin e butë… pra KUJDES! Ai brez nuk duhet shkielur. As për të mbledhur lule siç pat bërë një herë një fëmijë i librit. Jo rastësishst në fund të librit, mbi skelën e arushës kanë vënë mësuesin, për ta vrarë. Cili është mësuesi nga Shkodra? Nëse ai nuk është një personazh real pse është mësues? Pse shkruan poezi? Pse është nga Shkodra? Diku kam lexuar për një përqaje të mësuesit me Havzi Nelën…

Pushkatimi i mësuesit nuk ishte një vrasje e paralajmëruar, por ama, ishte një vrasje e projektuar për cilindo që jepte edhe shenjën më të vogël të mospëlqimit, apo të kundërshtimit. Dhe nëse arusha shkeli brezin e butë, mësuesi shkeli brezin e ashpër, brezin e zjarrtë. Si edhe në rastin e Majkës, në personazhin e mësuesit, kam përbashkuar dhe përshkruar përshtypjet më të mira për këtë figurë aq të dashur në atë kohë. Mirësinë e kam ndjerë te mësuesi im i fillores, që më hapi sytë për të parë më larg. Vuajtjen e përhereshme për njerëz të pushkatuar të familjes e kam parë te mësuesja ime Dorote Serreqi. Të dy këta nga Shkodra. Por nuk është kjo arsyeja që personazhi im është nga Shkodra. Arsyeja e vërtetë është se unë kam menduar dhe mendoj që ajo rezistencë që romani im ka në qendër, më qartë se kudo tjetër është shprehur në Shkodër. Dhe nga intelektualë të fushave të ndryshme. Më pyesni edhe pse ai shkruan poezi. Por dihet që poezia lind shpesh si revoltë dhe për këtë shembulli më sinjifikativ është mësuesi i pushkatuar Havzi Nela…

Përqasjen që keni lexuar e ka bërë së pari kritiku Agim Baçi dhe nuk është gabuar. Unë Havzi Nelën e kam njohur, kur isha fëmijë. Për një lidhje familjare me fisin Nela, shkonim në shtëpitë e njëri-tjetrit. Kështu që është e kuptueshme pse në “gjakun” e përsonazhit tim rrjedh edhe gjaku i Havzi Nelës. Sidomos në momentin final të martirizimit.

Si i keni mbledhur rrëfimet që zbuloni në këtë libër? Sa ia keni ruajtur autenticitetin? Pra janë rrëfimet tuaja që i ka deformuar kujtesa apo edhe laboratori i shkrimtarit? Apo janë tipiket e zonës?

Të gjitha bashkë. Dikush thotë që me kohë, ëndrrat e fëmijës bëhen kujtime. Në rrëfimet e mia nuk jam larguar shumë nga ato që jeta më ka ofruar, por në laboratorin e të shkruarit, ato janë vënë shpesh në një kontekst të caktuar, për t’u harmonizuar me gjithë konstruktin e veprës. Por në përgjithësi unë nuk shpik asgjë, ose më mirë të them, nuk kam patur nevojë të shpik, sepse jeta më ka dhënë copëza të tilla të saj, që e tejkalojnë imagjinatën time. Si mund ta imagjinoja unë për shembull atë që kam dëgjuar nga një grua 58 vjeçare e fshatit tim, analfabete, që na tregonte dikur se tre vajza të fshatit tonë, një natë e zbritën hënën te lëmi i Vejselit dhe kërcyen me të. Dhe përse? Për dashurinë, tha, ndoshta kishin rënë në dashuri me yjet.

Sa i përket mbledhjes së rrëfimeve, ndër shkrimtarët ka dy teori. E para thotë që nuk duhet mbajtur asgjë shënim, sepse një gjë që ti nuk e mban mend, nuk ja vlen të shkruhet. Tjetra, dhe këtë e këshillon nobelisti Vargas Ljosa, është që të mbash shënim çdo gjë që të bën përshtypje, sapo e dëgjon. Emocioni i përshtypjes së parë është i papërsëritshëm, thotë ai. Unë ndjek këtë këshillën e dytë. 

Ndër shënimet, ditari i xhaxhait tuaj. Në fakt janë shënimet e tij, një pjesë të të cilave ju i keni kopjuar me dorë dhe ruajtur. Kur erdhi rasti, i zbardhët në libër. Diku, në këtë pjesë të “llogarive të fshatit” që mban xhaxhai, lexojmë:

21 dhjetor 1950

Shteti ynë po feston ditën e lindjes së Stalinit. Me këtë rast edhe ne kemi organzuar në kafenenë time një darkë fshatçe. U mblodhëm 30 veta, paguam nga 60 lekë. Kemi gatuar mish, fasule dhe hallvë, që sipas traditës është mënyja e mortës por askush nuk e kuptoi hilenë…

A është realisht pjesë shënimesh? Apo është shkrimtari me fantazinë e tij që ndërhyn?

Është pjesë e ditarit të xhaxhait tim, ka ndodhur realisht. 

Ka një gjuhë libri juaj, të pazkontë, nuk e hasim shpesh në letërsi. Jo thjesht e pasur, por një leksik i papërdour në gjuhën e sotme, nuk janë fjalë të fjalorit tonë aktiv: Ku i keni qëmtuar fjalët? Nga vijnë? Çfarë origjine kanë?

Nuk është i papërdorur, por i panjohur. Unë e kërkoj shumë fjalën e duhur, të saktë, shprehëse. Shqipja e ka këtë pasuri. Për shembull, rëndom mund të lexosh që vajton gruaja, por edhe vajton qeni. Ndërkohë që shqipja përdor fjalen ejkamë për vajin e gruas dhe cikamë për atë të qenit. Apo shprehjen e gjatë, delja që kullot e ndarë nga tufa, populli e shpreh me një fjale: anare. E shkruajnë njëlloj si lëvoren e drithit, si atë të hudhrës, por populli njërën e quan feleshkë dhe tjetrën lbokë. Dhe mund të sillja dhjetëra shembuj të tjerë. Ose për çdo fjalë të huaj që ne lexojmë, dijeni se shqipja e ka origjinalin, letërsia duhet të kërkojë dhe ta ruajë këtë thesar. 

Do të shkëpus një fragment, Majka, plaka e jashtëzakonshme e librit thotë: të gjithë ata që kanë ardhur dhe janë ngulur në fshatin tonë, kanë ikur nga sherri e nuk kanë sjellë sherr, derisa hyri ajo që ti e quan politikë e unë pulitikë. Që atëherë sofra nuk të ngop,  jastëku nuk të çlodh e kroi nuk të freskon. Dhe a e di pse? Sepse ajo ka motër binjake hajninë.

Dua të qëndrojmë këtu jo sepse shkruhet në një libër, por sepse ai që e shkruan jeni ju. Dikush që ia ka kushtuar jetën poltikës dhe që padyshim që e njeh politikën nga të dy anët nga jashtë e sidomos nga brenda…

Mesa duket Majka e njeh më mirë nga të gjithë ne dhe meriton respekt për faktin që e tha para meje dhe para gjithë të tjerëve…

Kam lexuar diku në një artikull se ky libër fillesën e ka në vitin 1978. Çfarë ka ndodhur mes kësaj hapësirë të gjerë kohore – Pse i duhen 40 vjet një libri për t’u shkruar?

Është e vërtetë, ai që e ka shkruar, Bedri Islami, është një ish-koleg i imi në gazetën Puna, ku unë kam punuar 17 vjet. Atë vit kisha shkruar diçka dhe ja dhashë për ta lexuar mikun tim Ibrahim Cavolli. Pasi e lexoi, ai më tha, nëse do të shkruash letërsi të mirë shkruaj për atë që njeh, për fshatin tënd. Dhe që atëherë nuk kam reshtur së menduari këtë temë. Me mendjen time e kam “shkruar” dhe “rishkruar” kushedi sa herë, por e hodha në letër vetëm atëherë, kur u ndjeva plotësisht i lirë për ta shkruar. I lirë nga të gjitha pikëpamjet. Një libër mund të shkruhet edhe për dyzet ditë, por ama nëse e ka filluar procesin e të shkruarit vetëm kur e di se çfarë kërkon të thuash. Dhe nganjëherë kjo gjë kërkon shumë vite.

Pas librit “Vajzat e mjegullës”, ju jeni shfaqur me librin “Lulet e skajbotës”. Në panairin e librit të këtij viti pritet të paraqiteni me romanin e tretë. Dhe kjo vërteton se ka filluar mirëfilli koha e letërsisë për ju. Ajo koha e të qenit sistematik, në dispozicion të letërsisë.

Nga ana tjetër, për Vajzat e mjegullës, Zija Çela shkruan: “është rasti kur autori mund të pohojë; po jam pikërisht në temën time.” A keni dalë tashmë nga tema juaj? Ku jemi me dy romanet e tjerë?

Në të vërtetë jemi përseri aty, në Gorë. Që kur kam filluar të parin, e kisha menduar që të shkruaja një triptik, të themi SAGA E GORËS. Dhe tashmë e kam mbaruar. Të tre romanet ngërthejnë jetën atje gjatë një gjysmë shekulli dhe me jehonat edhe të kohëve më të hershme. Lulet e skajbotës flasin për ditët e para të këtij shekulli, me saktë për dramën e emigracionit në vitet 1999-2000 e më këtej. Pra midis dy romaneve të para kemi një kohë ndarëse prej 50 vjetësh, por vuajtjet dhe strapacimet e njerëzve nuk janë pakësuar. Do të doja të theksoja këtu se mua nuk më kanë interesuar as figurat historike dhe as historia në vetvete. Për mendimin tim, dhe nuk është krejt origjinal, misioni i letërsisë nuk është të shkruajë për historinë, por për viktimat e historisë.

Ndërsa romani i tretë që titullohet “Ditët e lakuriqëve të natës”, si kohë është ndërmjet dy të parëve, por në thelb është një metaforë, që ndërsa përbashkon represionin dhe vuajtjet e dy kohëve, përçon mesazhin se represioni dhe vuajtja më e thellë, ajo që i heq njeriut thelbin e njerëzores, është ndalimi i dashurisë!

E thamë edhe më sipër: nga letërsia nuk jeni shkëputur asnjëherë, por me prozën e gjatë tani jeni shfaqur. Keni shkruar tregime, por më së shumti drama, shumë drama.Çfarë krahasimi mund të bëni mes dramës dhe tregimit, apo romanit. Çfarë shpjegimi racional ka joshja juaj ndaj dramës?

Nëse në prozë e para është fjala, në dramë i pari është veprimi. Pa veprim nuk mund të ketë dramë! Ndërkohë edhe midis tregimit dhe romanit ka dallim. Nuk po flas për anën teoriko- estetike, madje as nuk ja them shumë në këtë fushë. E kam fjalën për konceptimin, për gjendjen shpirtërore që duhet të kesh kur shkruan, apo që e shkakton kur lexohesh. Më duket se Markesi e ka shprehur bukur, me gjysmë shakaje, kur thoshte se tregimi është si dashnorja, ndërsa romani si gruaja. Tregimi o është, o nuk është, gjendje të mesme nuk ka. Ndërsa romani shkruhet, prishet, rregullohet deri sa të vijë aty ku “është nisur”. Ndërsa drama duhet të shkruhet me një frymë. Mendoje sa të duash, por po u ule të shkruash mos e ndërprit. Çdo ndërprerje të largon nga ajo. Ose më mirë të themi se kur e ke ndërprerë do të thotë se ajo të ka ikur në drejtim të paditur. Ndoshta e kam krejt gabim, por mua kështu më ndodh.

Tregimin, romanin, poezinë, autori i shkruan në vetmi dhe po ashtu, në vetmi, i shijon edhe lexuesi. Kurse drama e ka një kontakt të gjallë me publikun. Kur shkruani një dramë e përfytyroni atë në skenë? A e keni në mendje publikun dhe a i trembeni rrezikut të reagimit të tij?

Kontakti i gjallë me publikun… nuk ka gjë më drithëruese se kjo. Para premierës lutesh edhe që asnjë spektator të mos e zërë kolla, lemza, apo teshtima. Ke dëshirë për një heshtje absolute, por kjo varet edhe nga vetë ti, nga sa e tërheq spektatorin. Përfytyrimi i skenës është i domosdoshëm, megjithëse kjo i takon regjisorit.

Unë asnjëherë nuk i trembem publikut, përkundrazi e dua dhe e respektoj, nga reagimet e tij në premierë bëj edhe rregullime. Frikë kam vetëm nga budallenjt dhe dashakëqinjt, të cilët rrëmojnë në të gjitha skutat për të ndaluar një dramë. Dhe, e dini, më pas edhe krenohen me këtë “vrasje” që bëjnë. Mua më janë ndaluar disa drama, apo nuk janë pranuar me “aktakuzën”, nuk del mirë heroizmi i popullit, ka mohuar rolin udhëheqës të partisë etj. etj. Por edhe para pak vitesh, tani në demokraci, u ndërpre shfaqja e dramës “Shën Maria e Beratit”, pas tre- katër shfaqjeve të para në Korçë. Panë ca ëndrra me shenjtorë dhe drama nuk rezultoi në përputhje me ëndrrat e tyre. Por ne autorët kënaqemi me gjëra që ata edhe nuk i kuptojnë. Unë u kënaqa me pohimin e një aktori si Koço Qendro (njeri nga realizuesit më të mirë të Harpagonit shqiptar) i cili tha publikisht se rolin që ai kishte luajtur në dramën time, e konsideronte si më të mirin e gjithë jetës së tij mbi gjysëmshekullore në teatër (Nga rolet e dramave shqiptare). Fraza e fundit që ai thotë në dramë është kjo: “Dil jashtë nga kisha ime, se Ferri pa ty është më i mirë nga parajsa me ty!”

Cilët janë modelet tuaja letrare? Autorët që ju kanë formuar? Autorët që keni për zemër dhe si kanë ndryshuar ata me kohën? Çfarë ka sot në rreshtin kryesor të bibliotekës suaj?

Gëtja ka thënë diku se të gjithë poetët pas Homerit, janë ushqyer nga thërrimet e sofrës së tij. Dhe në letërsinë botërore ka sot shumë shkrimtarë që mund të jenë në lartësinë e modelit. Por unë mendoj se është mirë që një shkrimtar të mos mbetet te modeli, por te shkolla, te një shkollë letrare. Modeli e ngushton, shkolla e zgjeron diapazonin krijues. Fjala vjen, Gabriel Garcia Marquez është një model i shkëlqyer, por “shkolla” e realizmit magjik, është shumë më e gjerë, me ata që e krijuan dhe ata që e vazhduan, si Ljosa, Cortazar, Fuentes. Apo Juan Rulfo, që vetëm me një roman të shkruar (Pedro Paramo), është tashmë një nga klasikët e kësaj shkolle.

Sa i përket formimit, mund të them së të parat ishin këngët, baladat dhe legjendat e Gorës. Ju përmenda legjendën e tre vajzave që zbritën hënën në valle, por të tilla, me një magji shumë të natyrshme, ka shumë. I kam kënduar në fëmijëri, por edhe tani, kur bie rasti. Më bënin shumë përshtypje këngët e vajzave. Ato mblidheshin çdo mbrëmje, grupe-grupe, në shtatë porta të fshatit dhe këndonin. Në këngët e tyre, shumë prej të cilave të krijuara në çast, ato flisnin shumë natyrshëm me hënën, lumin, drurët e pyllit, zogjtë, yjet… (vargu i një kënge thotë, yjet më ranë në prehër dhe prehrin ma dogjën...)

Autorët më për zemër kam patur klasikët, nga Homeri, Servantesi, Tolstoi… sa shumë janë dhe çfarë mrekullish i kanë lënë njerëzimit! Por më shumë lexoja autorët që nuk ishin në programet shkollore, nganjëherë mësuesit kërkonin që t’i të pëlqeje domosdo atë që ata vetë pëlqenin. Lexoja Kadarenë dhe natyrisht ndikohesha shumë nga letërsia e tij, por në fletoret e hartimit mësuesi më shënonete: “leni kadarenat!”

Me kohë njeriu njeh autorë të tjerë, dashurohet me ta, po në këtë aspekt vlen fjala e bukur, miq të rinj zër, por të vjetrit mos i harro! Në rreshtin e parë të bibliotekës kam shkrimtarët nobelistë (në spanjisht dhe të përkthyerit në shqip), disa prej autorëve klasikë, me të cilët nuk ndahem asnjëherë. Nga autorët e viteve të fundit kam autorët më në zë të letërsisë latinoamerikane dhe japoneze. (Më duken tepër interesante veprat e Kavabatës, Kenzaburo Oes, Haruki Murakamit etj.)

Kur folëm pak më lart për titullin “Vajzat e mjegullës”, përmendët konsultimet. Dhe ndoshta gjithnjë, ndoshta për një lloj pasigurie në vetvete, një lloj dyshimi, një autor ka nevojë për një lexues të parë. A keni ju një të tillë? Me kë komunikoni para se të shkoni te botuesi?

Është mirë të komunikosh me mjeshtrat e zejes. Unë mendoj si të tillë mikun tim Zija Çela. Shpesh i kam diskutuar dyshimet e mia edhe me Kiço Blushin, Besnik Mustafajn, me kritikët Behar Gjoka dhe Agim Baçi. I përhershëm, për të tre romanet, ka qene Sadik Idrizi, filolog dhe poet, profesor dhe zevendësrektor i universitetit të Prizrenit. Ai edhe i ka përkthyer dy romanet e mia në gjuhen boshnjake. “Vajzat e mjegullës” u botua para dy vjetësh, ndërsa “Lulet e skajbotës” do të botohet brenda këtij viti. Edhe romanin e tretë, “Ditët e lakuriqëve të natës”, profesor Idrizi ka filluar të përkthejë, ende pa u botuar në Tiranë. (Natyrisht, çdo gjë që shkruaj, e lexon edhe gruaja ime, ajo është “censori” im; çdo rrudhje buzesh, apo ngritje vetullash, do të thotë shkurtim faqesh dhe paragrafësh.)

Kam vënë re në intervistat tuaja përmendjen e ditarit. Pra mbani ditar, ose të themi, mbanit dikur, tani jo më. Çfarë e nxit njeriun për të dialoguar me veten? Sa i rregullt keni qenë ne takimet me ditarin? Çfarë ju nxit për ta hapur? Pse vlen tek e fundit një ditar?

Kur njeriu fillon të shkruajë ditarin e vet, nuk e mendon fare nese ai do të vlejë apo jo, për ndonjë gjë. Për shembull, kur nis të shkruash në adoleshencë, sigurisht është për arsyen se ke rënë në dashuri dhe nuk e vret mendjen për gjëra të tjera. (Unë e kam filluar ditarin kur isha në vitin e tretë të gjimnazit). Kur je burrë në moshë ke nevojë të dialogosh me veten për gjëra të cilat nuk ja thua dot askujt. Xhaxhai im mbante ditar për ngjarjet e fshatit, për 20 vjet me radhë (1949-1969). Askujt nuk ia jepte për ta lexuar, sepse në të shkruante se “shteti i Enver Hoxhes na ka lënë cullak”. Në të gjallë të tij, vetëm mua ma ka dhënë ta lexoja, dhe vetëm 14 vjet pasi e kishte ndërprerë të shkruarit (1983).

Ndërsa unë vetë kam mbajtur ditar që kur isha gjimnazist deri në moshën 70 vjeç, diku te 3000 apo 4000 faqe afërsisht. Më ka ndihmuar shumë për të luftuar ndryshkun që mund të zesh, kur angazhime të tjera nuk të lejojnë të merresh me letërsinë. E kam shkruar thjesht për konsum personal dhe as nuk kam ndonjë dëshirë për ta botuar.

Hera-heres lexoj fragmente dhe buzeqesh me vetveten.

Kur ishit në politikë, sado që kishit lidhje me letërsinë, besoj se koha që i kushtonit kësaj, ishte koha e tepruar nga politika. Tani është thjesht kohë letërsie dhe mund ta organizoni në funksion të saj: Si shkruani, kur shkruani? Si e keni ditën pra në funksion të letërsisë?

Më pyeti një mikja ime deputete, çfarë bën tani që nuk je në parlament? I thashë: “LShSh.” Ajo e mori për fjalë të keqe, por e sqarova: lexoj, shëtis, shkruaj!

Lexoj për të pasuruar mendjen. Shëtis për të mbushur zemrën nga njerëzit që takoj. Shkruaj se nuk mund të rri dot pa shkruar. Shkruaj paradite, shumë rrallë pasdite. Më shumë në dimër se në stinët e tjera. Përgatitem shumë para se të filloj, kur filloj shkruaj shpejt. Por, nëse një roman e shkruaj për dy muaj (pasi e kam menduar vite e vite) nuk e lëshoj nga dora një deri dy vjet, merrem me çdo frazë dhe fjalë. Romanin “Vajzat e mjegullës” e kam riparë rresht pas rreshti shtatë herë, “Lulet e skajbotës” gjashtë herë.

PasPara

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *



CLOSE
CLOSE
Pas