Kryesore, Mapo Format

Kisha Ortodokse nën komunizëm/ Minoriteti, Kisha, Shqipëria dhe Greqia

KOASH-i dhe regjimi diktatorial shqiptar, 1945-1967 për herë të parë në një studim mbi mënyrën se si regjimi u soll me fenë nga historiani Artan R. Hoxha nën logon e UET PRESS

Nga Artan R. Hoxha



“Vinj të gëzohem tok me ju për këtë ditë të lumtur që arrimë, vinj të shoh shokët e djalit tim që vdiq për Shqipërinë demokratike!”. Kështu pretendohet të ketë thënë nëna e Thanas Zikos – një dëshmor partizan nga Dropulli – në Kongresin e Beratit. Nuk dihet me siguri nëse kjo skenë e përshkruar në kujtimet e dyshimta të Enver Hoxhës, të ketë ngjarë vërtet. Skenat me nëna që dilnin papritur nga hiçi dhe i linin amanete duket se ka qenë një temë e parapëlqyer e diktatorit komunist shqiptar. Përfshirja e rëndësishme e minoritetit grek në rezistencën komuniste të drejtuar nga PKSh-ja dhe në strukturat e pushtetit të dala nga LANÇ-i është një fakt i mirënjohur.

Një gjë e tillë nuk është e regjistruar vetëm nga shqiptarët, por edhe nga britanikët, të cilët e njihnin kontributin e minoritetit grek në Shqipëri gjatë luftës dhe shërbimet e çmuara që kishin bërë në suazat e LANÇ-it. Ky kontribut nuk erdhi krejt papritur.

Pikësëpari, pakica greke, si në vitet ’20 – ’30, si gjatë Luftës II Botërore ashtu edhe pas saj, nuk ishte një grup që kërkonte në unison shkëputjen nga Shqipëria dhe përfshirjen e saj në shtetin grek. Ashtu siç na e kujton edhe Dhimitër Beduli, popullsia greqishtfolëse ishte e ndarë ndërmjet atyre që mbështetnin p.sh. arsimin shqip dhe atyre që ishin kundër, ndërmjet atyre që kërkonin integrimin brenda shtetit shqiptar dhe atyre që e kundërshtonin një gjë të tillë. Çarje të tilla, lidhur me çështjet e identiteteve dhe luajalitetet politike që rridhnin prej tyre, ishin krijuar edhe në radhët e ortodoksëve shqipfolës. Dyzimi i tyre ndërmjet shqiptarizmit dhe helenizmit ishte një dukuri e vjetër që daton qysh në gjysmën e dytë të shek. XIX. Edhe gjatë kohës së Luftës së Dytë Botërore kjo çarje nuk do të fashitej as në gjirin e ortodoksëve shqiptarë dhe as në radhët e minoritetit grek. Ky i fundit, veçanërisht, u bë objekt përplasjesh të shumta ndërmjet EAM-it, EDES-it dhe LANÇ-it për ta përshirë atë brenda sferës së vet të veprimit. Secila prej këtyre forcave pati përkrahësit e saj. Në këtë arenë të hapur ku besnikëritë politike dhe identitetet përkatëse ishin fluide, PKSh-ja arriti të krijonte një mbështetje jo të vogël në radhët e greqishtfolësve që jetonin brenda kufijve të shtetit shqiptar. Krisjet, që viheshin re në radhët e laikëve, pasqyroheshin edhe në radhët e klerit në zonat minoritare. Gjatë kohës së luftës, nën patronazhin e EDES-it të Zervës, u krijua MAVI-t (Fronti për Çlirimin e Vorio-Epirit), që synonte të shkëpuste popullatën greqishtfolëse nga ndikimi i PKSh-së. Në këtë organizatë u angazhuan veç të tjerash edhe klerikë ortodoksë. Por, nga ana tjetër, sikurse del edhe nga dokumentacioni, kishte edhe klerikë që i mbështesnin komunistët. Madje do të kishte edhe nga ata që do të vinin nga territori grek dhe do të bashkoheshin me partizanët shqiptarë, siç ishte rasti i priftit Spiro Shomo.

Ekzistenca e grupimeve të tilla nuk u shua as pas mbarimit të luftës. Madje, gjatë luftës fraksionet u shtuan. Sipas britanikëve minoriteti grek ishte i ndarë në katër grupe. Grupi i parë synonte të bashkëpunonte me Tiranën, sepse shikonin te ky angazhim mundësi më të mëdha për të përmirësuar gjendjen e tyre. Një grup tjetër i kundërvihej Frontit Demokratik pasi humbitnin materialisht nga politikat e tij, ndërsa grupimi i tretë nuk e pëlqente autoritarizmin e Frontit dhe mendonte se përfshirja brenda shtetit grek do të siguronte mundësi më të mëdha për mirëqenie. Së fundi, kishte edhe një fraksion që punonte hapur për ndryshimin e kufijve në të mirë të zgjerimit të Greqisë.

Në këtë kontekst kompleks, edhe pse feja dhe kisha ishte pjesë e ekuacionit, ajo nuk ishte kryefjala që përcaktonte qëndrimin politik të minoritetit. Pas luftës ajo që ndryshoi ishte raporti i forcave dhe fuqizimi i njërit fraksion në dëm të të tjerëve. Më konkretisht krahu filoshqiptar u forcua më shumë nga zhvillimet e luftës dhe sidomos nga hapësirat që ortodoksët, përfshi këtu edhe minoritarët grekë, gjetën brenda strukturave të reja të pushtetit. Ardhja e komunistëve në pushtet krijoi hapësira të reja që shtynë një pjesë të madhe të minoritetit greqishtfolës të shikonin drejt Tiranës.

Për këtë arsye Fronti Demokratik bëri një politikë të kujdesshme ndaj minoritetit grek. Ky qëndrim do të shprehej edhe në rrafshin fetar. Greqia vijonte të kërkonte ndryshimin e kufijve duke e mbështetur këtë mbi argumentin e shtypjes së krishterëve nga myslimanët. Tirana, nga ana e saj iu kundërpërgjigj duke i përgënjeshtruar këto mëtime. Propagandës zyrtare si të shtetit shqiptar ashtu edhe atij grek iu bashkuan edhe klerikët ortodoksë të të dy anëve të kufirit. Politizimi i kishës dhe i besimit vijuan të ishin, edhe gjatë këtyre viteve, pjesë përbërëse e çështjes shqiptaro-greke.

Në fillim të vitit 1945, shtypi grek pretendoi se autoritetet e Tiranës kishin shpërngulur ortodoksët në Shqipëri me dhunë dhe po i asgjësonin nëpërmjet urisë dhe kërkonte ndryshimin e kufijve për të shpëtuar helenizmin. Këto pretendime shoqëroheshin me shifrat fantastike të dy mijë të ekzekutuarve dhe gjashtë mijë shtëpive të djegura. I njëjti refren për dhunë dhe gjenocid të kryer kundër ortodoksëve, do të përsëritej edhe në qershor të vitit 1946 në një rezolutë të Kongresit të Jashtëzakonshëm të Komitetit për Epirin e Veriut, që u zhvillua nën drejtimin e Pandelejmon Kotokos. Me këtë rast në këtë rezolutë kërkohej ndërhyrja e menjëhershme e Aleatëve për të mbrojtur popullsinë ortodokse nga dhuna.

Pandelejmon Kotoko, që mbajti detyrën e peshkopit të Gjirokastrës nga viti 1937 deri në vitin 1941 ishte grekofil i bindur, që në periudhën e paraluftës ishte përpjekur të fshihej prapa deklaratave nacionaliste shqiptare – Kristofor Kisi do ta quante atë dredharak dhe të paqëndrueshëm. Edhe pse ishte shqiptar për nga prejardhja, ai u lind në një familje tregtare korçare në vitin 1891, Kotoko u shndërrua në një nga eksponentët më të flaktë të aneksimit të Shqipërisë së Jugut prej Greqisë. E tillë ishte kjo përpjekje, saqë shtypi grek do ta cilësonte atë si “shpirti i përpjekjeve greke për Vorio-Epirin”. Ndërsa në vitin 1937 ai betohej me lot për besnikëri të pakufishme ndaj shtetit shqiptar dhe shqiptarizmit, në vitin 1945 ai i quante “turko-shqiptarët” si xhelatë të pandreqshëm të krishterëve të Ballkanit që shfaqeshin me shumë fytyra.

Në vitin 1940, kur trupat greke hynë në Gjirokastër, ai i priti ata si çlirimtarë duke dhuruar madje edhe spektaklin e një mitingu me ngjyra festive. Pas ripushtimit të Gjirokastrës prej italianëve, u largua nga Shqipëria me ushtrinë greke. I vendosur në Athinë, ai u bë një nga promotorët e lëvizjes që kërkonte përfshirjen e Shqipërisë së Jugut brenda kufijve të shtetit grek dhe me këtë rast themelon edhe Komitetin Qendror për Epirin e Veriut. Sikur të mos mjaftonte kjo, edhe një ish-klerik tjetër i lartë i KOASH-it, Evllogji Kurilla, mitropoliti i Korçës deri në vitin 1940, do t’i bashkohej disa vjet më vonë (1948) kësaj lëvizjeje duke u vënë në krye të një organizate tjetër (Organizata Vorio-Epirote e Korçës, Voskopojës, Përmetit, Kolonjës) me të njëjtat qëllime irredentiste.

Kotoko shkoi edhe në Shtetet e Bashkuara në krye të delegacionit të “Komitetit Qendror për Epirin e Veriut” ku u përpoq që të bashkonte sa më shumë ortodoksë shqipfolës rreth vetes. Ai, bashkë me Evllogji Kurillën, i shkruan nota proteste qeverisë amerikane, në të cilat i kërkonin kësaj të fundit që të shpëtonte të krishterët ortodoksë nga shtypja e “fanatikëve” myslimanë shqiptarë. Nisma e dy peshkopëve dështoi, pasi ajo nuk u mbështet nga shqiptaro-amerikanët ortodoksë. Gjithsesi, falë ndihmës së organizatave greke në SHBA dhe mbështetjes së shtetit grek, Kotoko arriti të ndikonte në miratimin e Rezolutës Pepper nga Senati amerikan në 27 mars të vitit 1946. Kjo rezolutë, që kërkonte përfshirjen e krahinave të Korçës dhe Gjirokastrës, bashkë me ishujt e Dodekanezit, brenda kufijve të Greqisë, mbeti sidoqoftë në letër. Qeveritë amerikane dhe britanike nuk i morën seriozisht as pretendimet e qeverisë greke dhe as ato të Kotokos dhe lëvizjes vorio-epirote, pasi ato përgënjeshtroheshin nga relacionet që Londra dhe Uashingtoni merrnin nga përfaqësitë e tyre në Shqipëri. Të dyja qeveritë, si e ajo Athinës edhe ajo e Tiranës, kërkuan të provojnë ligjshmërinë e mëtimeve të tyre përmes mesazheve dhe letrave të dërguara nga poshtë. Kleri, në të dyja anët e kufirit, u bë pjesë e lojës, duke iu bashkuar këtyre nismave politike. Edhe Kisha Ortodokse Autoqefale e Shqipërisë kaloi në veprim. Në maj të vitit 1945, Sinodi i Shenjtë vendosi të çojë më tej pushimin de facto që i kishte bërë Kotokos në vitin 1940 dhe e shkarkoi atë në mënyrë përfundimtare nga posti i peshkopit të Gjirokastrës. Në këtë mënyrë ai nuk i drejtonte dot më komitetet e mbështetura nga qeveria greke nën titullin e peshkopit të një peshkopate që ndodhej brenda territorit shqiptar dhe që mëtohej prej Athinës. Për ta mbyllur këtë çështje përfundimisht, në korrik Sinodi i Shenjtë emëroi në krye të dioqezës jugore Irene Banushin.

Në mënyrë mjaft simbolike, më 29 korrik, Irene Banushi, tashmë si titullar i peshkopatës së Gjirokastrës, nga katedralja e Tiranës “stigmatizoi qëndrimin tradhtar të Pandeleimon Kotokos dhe klikës reaksionare greke që përpiqet të mohojë ndjenjat shqiptare të popullsisë Orthodhokse të krahinavet të Korçës dhe të Gjinokastrës, duke e paraqitur këtë si pjesë të pandarë të popullsisë greke”. Në të njëjtin muaj Kristofor Kisi dha një intervistë ku e distancoi publikisht veten dhe kishën nga veprimet e Kotokos. Kryepeshkopi shqiptar deklaroi se Shqipëria nuk ishte më si përpara 100 vjetëve dhe e përkufizoi veprimtarinë e Kotokos sa antikombëtare aq edhe anti-klerikale. Siç shihet, nuk ishte vetëm kisha greke ajo që i mëshonte ligjërimit nacionalist, por edhe ajo shqiptare. Politizimi i kishës ortodokse vazhdoi të ishte një element dallues i veprimtarisë së KOASH-it dhe KOAG-ut.

Paralelisht në vitet 1945 – 1946 organet shtetërore shqiptare cytën klerikë ortodoksë nga peshkopatat e Gjirokastrës dhe Korçës të protestonin pranë forumeve vendimmarrëse ndërkombëtare kundër mëtimeve të “monarko-fashistëve” greke. Mihal Bisha, në atë kohë kryetar i Komitetit Qarkor të Gjirokastrës, do t’i quante me mjaft sinqeritet klerikët që dërguan këto telegrame si “elemente kleri të lidhur me ne”. Nuk përbën habi që ndër firmëtarët rezultonin edhe dy klerikë minoritarë, gjë që në mënyrë mjaft domethënëse tregon edhe gjendjen e dyzuar të klerit dhe laikëve në minoritet. Madje, autoritetet shqiptare nuk u mjaftuan vetëm me telegrame. Në korrik të vitit 1945, nga radhët e minoritetit grek vajti në Tiranë edhe një delegacion, i cili ndërsa deklaronte besnikëri ndaj Shqipërisë dhe regjimit të ri nuk përtonte të bënte denoncime ndaj qeverisë së Athinës.

Për të fituar mbështetjen e banorëve të minoritet grek, krerët e PKSH-së e panë të udhës të ndalonin propagandën antifetare në zonat greqishtfolëse, pasi ajo mund të kthehej në një boomerang kundër tyre. Forcat antikomuniste mund ta përdornin ateizmin e PKSH-së si një grep të mirë për të tërhequr pas vetes besimtarët ortodoksë të Dropullit dhe Vurgut. Për këtë arsye kryesia e PKSH-së udhëzoi përfaqësuesit e saj në Prefekturën e Gjirokastrës, ku ishte përqendruar edhe minoriteti greqishtfolës, që t’u jepnin garanci klerikëve ortodoksë se komunizmi nuk ishte kundër fesë. Për sa i takon heqjes së mësimit të fesë nga shkolla kundërargumenti i komunistëve ishte se ky vendim reflektonte ndarjen e shtetit nga feja.

Gjatë këtyre viteve të pasigurta, Tirana zyrtare u përpoq të tërhiqte pas vetes klerin ortodoks, i cili në këtë moment i shërbente për t’iu kundërvënë pretendimeve greke. Nga ana tjetër, kleri ortodoks nuk ishte një ekip monolit dhe për rrjedhim qëndrimi i tyre ndaj qeverisë së re së Tiranës nuk ishte uniforme, por mjaft e copëzuar dhe ndryshonte sipas klerikëve ose nga njëra krahinë në tjetrën. Përveç mbështetësve kishte edhe nga ata që e kundërshtuan regjimin komunist dhe që bashkëpunuan me qarqet irredentiste greke. Një shikim i vëmendshëm tregon se klerikët ortodoksë të dënuar nga regjimi gjatë kësaj kohe ishin nga rrethet e Korçës, Përmetit, Gjirokastrës dhe Vlorës (Qarku i Himarës), nga krahina pra kufitare me Greqinë. Kishte klerikë nga Korça apo rajoni i Vlorës, sidomos ata nga Himara, që u dënuan për arsye të bashkëpunimit me qarqet irredentiste greke.

Sikundër do të shpjegoj më poshtë, këto akuza ishin shpesh të stisura dhe në mjaft raste klerikët ortodoksë, siç ishte rasti i Aleks Lipes dhe Gjergj Sulit, nuk u dënuan për shkak të detyrës fetare apo mbështetjes ndaj nacionalizmit grek. Arsyet e këtyre goditjeve lidheshin me përpjekjet e regjimit për të asgjësuar këdo qendër të mundshme pushteti, që nuk ishte kooptuar prej tij. Paditë për bashkëpunim me qarqet nacionaliste greke, që u përdorën kundrejt të gjithë klerikëve të ulët ortodoksë të dënuar gjatë kësaj periudhe, ishin një formulë e parapëlqyer e regjimit komunist shqiptar që e identifikonte Athinën zyrtare me një armike kombëtare dhe ideologjike. Sidoqoftë, goditja nuk ishte masive. Ajo u përqendrua mbi individë të caktuar që paraqiteshin si problematikë. E vërteta është se pavarësisht dyshimit që rëndonte mbi të, kleri ortodoks u përfshi vetëm në pak raste në projektet ultranacionaliste greke.

Nuk duhet harruar gjithashtu se PKSH-ja bashkëpunonte me komunistët grekë në emër të vëllazërimit të popujve dhe internacionalizmit. Për rrjedhim, një politikë antihelenike do të binte në kundërshtim si me ideologjinë ashtu edhe me interesat e përgjithshme të lëvizjes komuniste. Fakti se PKSH-ja e kishte futur Shqipërinë në orbitën e Bashkimit Sovjetik, i cili po artikulonte gjithnjë e më shumë ide pansllave, nuk do të thotë domosdoshmërish se udhëheqja komuniste shqiptare po ndiqte një politikë grekofobe, sikundër pohonin diplomatët britanikë. Evanthis Hatzivassiliou ka të drejtë kur thotë se për sa kohë që Hoxha ishte në pushtet çdo diskutim për autonominë e minoritetit grek apo për të drejtat e njeriut do të ishte thellësisht teorik. Vetëm se këtu duhet shtuar se të gjitha qeveritë shqiptare që nga koha e Princit Wilhelm von Wied kanë kundërshtuar prerazi çdo lloj mëtimi për autonomi të minoritetit grek. Enver Hoxha nuk përfaqëson aspak një thyerje, por vetëm një vazhdimësi të së njëjtit qëndrim që kishin mbajtur qeveritë shqiptare të regjimeve të mëparshme. Regjimi i Hoxhës dhunoi sistematikisht të drejtat e njeriut, por viktimat e këtij sistemi nuk ishin vetëm minoritetet. Në një sistem ku mohohen të drejtat e njeriut dhe ku luftën e klasave e kthen në parimin bazë kushtetues, të gjithë janë viktima, madje shqiptarët më shumë se gjithë të tjerët.

Gjithashtu, pretendimi se KOASH-i u godit nga regjimi i ri nisur edhe nga dyshimet se ky ishte një institucion filohelen nuk është i saktë. Këto pohime janë të gabuara, pasi KOASH-i si institucion nuk ishte as antihelen dhe as nuk u përndoq. Ashtu siç e përmenda edhe më sipër, kisha ortodokse në Shqipëri vijoi të mbetej një institucion fetar thellësisht kombëtar. Në një protestë që do të drejtonin kundër mëtimeve greke ndaj Shqipërisë së Jugut, kryesia e kishës dhe grigja ortodokse e cilësonte Kishën Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë si “trashëgimtare e traditave nacionaliste të klerit Orthodhoks të vulosura me gjakun e martirit Papa Kristo Negovani”. Nacionalizmi ishte një imperativ jo vetëm i komunistëve shqiptarë, por edhe i institucioneve të tjera të formuara qysh gjatë kohës së mbretërisë Së dyti, në Shqipëri një goditje e tillë kundër një grupi të tërë ndodhi vetëm me klerin katolik. Për sa i takon klerit ortodoks, ndërhyrjet ishin kirurgjikale. Është e vërtetë që pati klerikë ortodoksë të dënuar për irredentizëm në favor të Greqisë, por duhet theksuar gjithashtu se shumica dërrmuese e të angazhuarve në këto lëvizje ishin persona civilë. Shumica e klerikëve ortodoksë u dënuan për antikomunizëm ose për qëndrim armiqësor ndaj autoriteteve të pushtetit. Edhe pse aktakuzat që organet gjyqësore të regjimit komunist ngritën kundër klerikëve të dënuar, pothuajse gjithmonë përmbanin formulën e bashkëpunimit me ‘monarko-fashistët’ grekë, ato në shumicën e rasteve ishin sajesa të organeve të Sigurimit.

Teza e antihelenizmit të komunistëve shqiptarë lindi në kuadrin e Luftës së Ftohtë, ku helenizmi përfaqësonte Perëndimin dhe sllavofilia dhe grekofobia Lindjen. Mbi të gjitha, ajo i jep regjimit komunist shqiptar një thelb të pandryshueshëm të vetin. Një qasje e tillë e zhvesh analizën nga konteksti historik dhe e rrudhos atë në një varg konceptesh që cilësohen si të vërteta të përhershme. Në fakt, regjimi komunist shqiptar është një krijesë historike që ka evoluar përgjatë historisë së tij dyzetepesëvjeçare. Qëndrimi i Hoxhës dhe bashkëpunëtorëve të tij ndaj fesë në përgjithësi, por edhe ndaj Kishës Ortodokse dhe minoritetit grek nuk u mbështet mbi një varg idesh fikse, por ndryshoi me kohën dhe në përputhje me rrethanat dhe interesat e tyre. Me këtë nuk dua të mohoj aspak peshën e marksizmit, antiklerikalizmit dhe nacionalizmit të Hoxhës dhe bashkëpunëtorëve të tij të ngushtë. Thjesht dua të theksoj se realiteti i pasluftës në Shqipëri dhe i minoritetit greqishtfolës është tepër kompleks për t’u shpjeguar me formula të thjeshta. Kjo vlen gjithashtu për të kuptuar marrëdhëniet e trinomit PKSH – KOASH – minoritet greqishtfolës.

Goditjet nga shteti dhe përgjigjet nga kleri

Kur më 2 dhjetor të vitit 1945 shqiptarët vajtën për të votuar, panë në sallat e votimit dy kuti. Njëra, ajo e Frontit Demokratik, kishte ngjyrë të kuqe dhe sipër saj ndodhej fotografia e Enver Hoxhës, dhe tjetra, ajo e opozitës nuk kishte asgjë, asnjë shënim, asnjë fotografi. Vite më vonë Enver Hoxha kujtonte se gjatë zgjedhjeve PKSH-ja kishte zhvilluar një agjitacion mjaft të ngjeshur figurativ. Nuk kishte fletë votimi, por toptha të vegjël prej gome me shqiponjën dykrenore të stampuar mbi to. Që të ruhej fshehtësia e votës, votuesit duhej fillimisht të fusnin duart brenda të dy kutive dhe më pas të linin votën e tyre të kokërrzuar të binte pa zhurmë, ndaj ishte prej gome, brenda kutisë që përfaqësonte forcën politike që ata përkrahnin.

Zgjedhjet shkuan në përgjithësi pa probleme. Përfaqësuesit e Aleatëve në Shqipëri mendonin se Enver Hoxha e mbajti premtimin për të kryer zgjedhje të ndershme. Dhjetë korrespondentët e huaj, që ishin lejuar të vinin në Shqipëri për të vëzhguar zgjedhjet që një javë përpara mbajtjes së tyre, u shprehën pozitivisht mbi mbarëvajtjen e tyre. Fitorja e Frontit Demokratik ishte e pritshme. Ai cilësohej qysh përpara zgjedhjeve si forca kryesore politike në vend dhe që kishte krijuar një mbështetje më të gjerë sesa forcat e tjera politike Por rezultati i zgjedhjeve nuk ishte thjesht fitore, por shpartallim. Nga 82 deputetë të Asamblesë Kushtetuese, 78 ishin përfaqësues të Frontit dhe vetëm katër të opozitës. Nga 603 000 votues, përpara kutive u paraqitën 543 000 vetë, që do të thotë se në zgjedhje mori pjesë 90% e popullsisë. Nga këta 93% votuan Frontin Demokratik kurse 7% opozitën. Nëse shkojmë edhe më tej me përllogaritjet, 84% e gjithë popullsisë së rritur shqiptare mbështeste Frontin. Nëse më parë shumica e qeverisë së koalicionit përbëhej nga ‘të rinj’, pas zgjedhjeve ajo do të ishte vetëm me “të rinj”, sikurse edhe 90% e parlamentit. Kjo mbështetje nga populli, reale ose e manipuluar, u jepte komunistëve shqiptarë një epërsi shtypëse si në legjislativ ashtu edhe në ekzekutiv. “Qeveria e të papërvojëve” dhe e “rigonit” na doli të ishte, për zhgënjimin e kundërshtarëve të saj, prej çeliku. Tashmë komunistët nuk i ndalte më asgjë. Institucionet ishin plotësisht në dorën e tyre. Hapi tjetër për ta ishte ndërtimi i kornizës juridike që do t’u lejonte të ruanin dhe forconin më tej pushtetin. Kushtetuta ishte e para në listë.

Asambleja Kushtetuese u mblodh në Tiranë më 10 janar të vitit 1946, në godinën që sot është vendosur Akademia e Arteve, në sheshin “Nënë Tereza”. Një turmë e madhe njerëzish, që prisnin me ‘padurim’ ditën e parë të punës së Asamblesë Kushtetuese, ishte mbledhur qysh herët në mëngjes. Ishte një ditë e ftohtë me diell. Në hyrje të godinës bënte rojë nderi një trupë ushtarake e zgjedhur me mjaft kujdes, e cila krijonte një korridor, përmes të cilit u futën për në Asamble Enver Hoxha, Omer Nishani dhe Myslim Peza. Punimet në Asamble mund të dëgjoheshin edhe jashtë. Me mikrofonat e folësve ishin lidhur altoparlantë dhe pas çdo deklarate, fjalimi apo vendimi turma brohoriste.

Të nesërmen, më 11 janar, kur do të mbahej seanca e dytë e Asamblesë, sheshi vazhdonte të ishte i mbushur. Atë ditë ish-komisari i Brigadës V partizane, Hysni Kapo, propozoi në emër të delegatëve të Vlorës që Shqipëria të shpallej republikë. Në mënyrë mjaft simbolike propozimi për shpalljen e republikës erdhi nga Vlora e pavarësisë. I mbështetur edhe nga delegatët e prefekturave të tjera të vendit, kërkesa e zemrës së Labërisë u hodh në votim dhe pak orë më vonë, në orën 12:00 të drekës, me votë unanime Shqipëria u shpall republikë. Menjëherë u zgjodh presidiumi i Asamblesë dhe më pas nisën diskutimet për Kushtetutën, e cila do të miratohej, me të njëjtin entuziazëm popullor, më 14 mars të po të njëjtit vit. Nga kjo datë Shqipëria do të ishte për tridhjetë vjetët e ardhshme një republikë popullore. Dokumenti themeltar i shtetit të Republikës Popullore të Shqipërisë ishte kopje e kushtetutës jugosllave, që frymëzohej nga kushtetuta sovjetike e vitit 1936. Pra, Kushtetuta shqiptare ishte një dokument hibrid, me përbërës konstitucional si të socializmit ashtu edhe të demokracisë liberale, por këto të fundit regjimi komunist do t’i anashkalonte rregullisht. Nga ana tjetër, Kushtetuta ishte për regjimin e një aparati të nevojshëm ligjor për të mbajtur dhe konsoliduar pushtetin, si dhe për shtrënguar apo kooptuar shoqërinë. Kështu, në nenin 6 përcaktohej se jeta ekonomike e vendit drejtohej nga shteti në bazë të një plani të përgjithshëm ekonomik, kurse në nenet 7 dhe 8 theksohej përkrahja e veçantë që vetë shteti i bënte sektorit shtetëror të ekonomisë. Në nenin 9, ndërsa shpallej se prona dhe nisma private mbroheshin, këtyre u viheshin kufij të rëndësishëm, si në përmasa ashtu edhe në sektorët ku ajo mund të shtrihej.

Lidhur me të drejtat dhe liritë e njeriut, në përputhje me nenet 18 – 22, ato mbroheshin dhe garantoheshin me ligj. Për sa u takon çështjeve me karakter fetar në nenin 13 nënvizohej barazia e shtetasve pa dallim feje, race apo kombësie. Çdo lloj diskriminimi mbi bazë fetare, racore, kombëtare ndëshkohej. Në nenin 14 pohohej e drejta e të gjithë shtetasve pa asnjë dallim për t’u zgjedhur në organet e pushtetit. Në nenin 16 të Kushtetutës shpallej ndarja e shtetit nga kisha. Mbrojtja e lirisë së besimit dhe ushtrimi i detyrave nga bashkësitë fetare mbrohej me ligj, ndërsa angazhimi i klerikëve në politikë shpallej i ndaluar. Po ashtu, ndalohej përdorimi i fesë për qëllime politike. Neni 16 mbyllej me fjalinë “Shteti munt të ndihmojë materialisht komunitetet fetare”. Në këtë mënyrë Kushtetuta e linte të hapur si mundësinë e ndihmës ashtu edhe mosdhënies e saj, sepse nuk përcaktonte asnjë kriter mbi qëndrimin e shtetit ndaj bashkësive fetare.

Mjegullia e neneve të Kushtetutës dhe anashkalimi i të drejtave të qytetarëve përballë shtetit ishin më se të dukshme në dokumentin themelor të organizimit të regjimit të ri. Nenet që mbronin të drejtat dhe liritë e njeriut mbeteshin në letër, për shkak se aty nuk përcaktoheshin instrumentet që do të bënin të mundur një gjë të tillë. Në këto kushte, bashkësitë fetare, të cilat ishin mjaft të ekspozuara ndaj arbitraritetit të shtetit, pasi ishin financiarisht të varura prej tij, nuk u mbetej rrugë tjetër veçse të nënshtroheshin ndaj politikave të autoriteteve politike.

Një muaj pas miratimit të këtij dokumenti, më 16 mars, Asambleja Kushtetuese u vetëshndërrua në Kuvend Popullor, i cili më 18 mars, ngarkoi Enver Hoxhën të krijonte qeverinë e re. Kryeministri bëri betimin me ekipin e tij qeveritar më 22 mars. Në më pak se pesëmbëdhjetë muaj komunistët shqiptarë kishin arritur të kontrollonin të gjitha hallkat e pushtetit dhe t’i jepnin aparatit shtetëror formën e modelit që vinte nga vëllai i madh sovjetik. Menjëherë pas betimit qeveria e re nisi nga puna për konsolidimin e mëtejshëm të pushtetit të Partisë Komuniste. Politikat e ndërmarra nga komunistët do të ndikonin drejtpërdrejt mbi jetën e institucioneve të kultit. Në këtë kuadër, goditja kundër KOASH-it u zhvillua në katër drejtime. Së pari, në rrafshin e festave dhe ceremonialit; së dyti, përmes reformës agrare, e cila kishte nisur përpara zgjedhjeve – qeveria e Frontit synonte të siguronte përmes saj mbështetjen e pjesës dërrmuese të popullsisë; së treti, në rrafshin e arsimit dhe së katërti, dhe nëpërmjet arrestimit të eksponentëve kryesorë antikomunistë brenda këtij institucioni./Mapo.al/

PasPara

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *



CLOSE
CLOSE
Pas