Kryesore, Mapo Format

Henri Çili: 2018, viti i provës për “Reformën Universitare Rama”

I ftuar në emisionin “Studio e Hapur” të gazetares Eni Vasili, Henri Çili ka folur rreth 15–vjetorit të krijimit të sektorit privat në arsimin e lartë, problemet me reformën dhe arsyet pse ai nuk do të jetë më administrator i Universitetit Europian të Tiranës

Ju jeni në fakt i pari gazetar që bëheni edhe pronar në Shqipëri, ose të paktën i një ndërmarrjeje kaq të madhe, siç është një universitet. Shumica prej nesh, maksimumi që kanë arritur është të kenë një portal Henri…
Të gjithë janë të tunduar nga ndjesia e pronësisë, por sa herë që përpiqem të vetëpërkufizohem, them se i një lloji të veçantë, por prapë je një sipërmarrës, ose je një sipërmarrës por gjithsesi i një lloji të veçantë. Në këtë dyzim ose në këtë nuancim prania ime publike është shpeshherë e diskutueshme, shpeshherë kontradiktore. Përpiqem të gjej një lloj koherence, nuk e di a ia arrij gjithmonë, por gjithsesi detyra ime apo angazhimi im kryesor mbetet pronësia dhe zhvillimi i Universitetit Europian i Tiranës, tashmë në një pozicion të ri; pas një rrugëtimi gati 10- vjeçar pa ndërprerje si administrator, vij në pozicionin e thjesht pronarit dhe bashkë me presidentin e universitetit prof. Civici, mikun e vjetër, i vetëngarkuar, me misionin për ta zhvilluar më tej universitetin drejt një profili të ri, më të plotë, më universal, në krahasim me formën e pjesshme që ka sot, ku ka vetëm disa degë dhe disa profile.
Qëndrojmë pak te ky dualizmi që ke midis gazetarit dhe sipërmarrësit. A është një betejë që e ke gjithë kohën brenda vetes? Apo me segmente fitohet nga njëri apo tjetri?
Në fakt, po ta zgjerojmë vështrimin, ka shumë profesionistë të fushave të ndryshme që në një moment të caktuar, nisur nga profesioni, janë përpjekur të bëjnë një ndërmarrje në atë profesion dhe në një moment të caktuar ka triumfuar sipërmarrësi ose biznesmeni, quajeni si të doni.
Impenjimi që kërkon sipërmarrja është jashtëzakonisht i madh, është shumë i mundimshëm dhe, në një farë mënyre të mbeten disa pasione, disa rudimente. Ndoshta i kam pak më të ekzagjeruara këto nga origjina prej gazetari ose akademiku, të cilat janë aspekte gjithnjë e më të vobekta në personalitetin ose impenjimin tim të përditshëm, edhe pse më pasionojnë e më tërheqin.



Tani je i vendosur, më shumë sipërmarrës se çdo gjë tjetër?
Absolutisht. Dhe jam jo vetëm për fazën ku ndodhet universiteti dhe kjo sipërmarrje, por edhe për shkak se Reforma Universitare Rama është në zhvillim e sipër dhe të gjithë duhet t’i përshtatemi ligjit të ri. Ligji i ri kërkon qartë që në universitete të ketë një ndarje të pronësisë nga administrimi dhe kërkon një kriter formal, që edhe sikur të doja nuk e përmbush. Ligji kërkon që administratorët e universiteteve shtetërorë dhe privatë, jo publikë, të jenë ekonomistë dhe juristë me përvojë mbi 7 vjet. Por, edhe sikur ta përmbushja nuk do të qëndroja.

Ditët e fundit ka pasur disa lajme. Në një intervistë në Panorama e keni lajmëruar që nuk do të jeni më administrator i UET, u përpoqët ta shpjegoni tani. Arsyeja është thjesht ligji? Është një arsye ligjore, për këtë distancim nga administrimi i UET?
Të dyja janë. Ligji është një kusht i domosdoshëm, por është dhe faza. Në fakt unë e kam tentuar një herë këtë, në vitin 2010-2011, por ndoshta nuk ishte momenti. Mos harrojmë që në vitet 2010-2011, universiteti ka pasur një zonjë administratore, një menaxhere, por rrethanat nuk ishin ende dhe faza nuk ishte akoma. Tashmë ky mentalitet rreth fazës ku ndodhet arsimi i lartë në Shqipëri dhe arsimi i lartë privat në tërësi ka sjellë këtë moment, që reforma universitare Rama, e përgatitur nga komisioni i Arjan Gjonçaj e vuri këtë kushtëzim, për mendimin tim të dobishëm. Sepse sektori i arsimit të lartë veçanërisht, jo vetëm kërkon profesionalizëm në drejtim, por ka një delikatesë, ka një nuancë, ka një domethënie, kërkon një etikë të caktuar dhe diferencimi midis pronësisë dhe administrimit, edhe pse nuk përjashtohet rasti kur dikush është ekonomist, edhe jurist, edhe pronar ose aksioner, nuk ka problem fare të jetë dhe administrator, pra kërkon një farë diferencimi. Unë mendoj se kjo është e dobishme, ashtu siç ishte e domosdoshme pjesëmarrja e pronarëve apo aksionerëve, në administrimin e universiteteve, në fazën e parë, në këto 15 vite të para, sepse krijoi një kulturë të re, një shkollë të re, përmes shumë vështirësish. Ashtu siç është e nevojshme në të ardhmen që ky sektor të administrohet nga të ngjashmit, nga kolegët. Kështu kemi vepruar edhe ne, duke emëruar një nga kolegët tanë, i cili prej 6 apo 7 vjetësh është pjesë e stafit akademik, Prof. asc. Arbi Agalliu. Ka kryer më parë detyrën e drejtuesit të departamentit të Financës, të zv.rektorit dhe tani në pozicionin e administratorit dhe gëzon besimin e plotë, të stafit dhe timin.
A mos është formale kjo? Mos ndoshta ti vazhdon të administrosh me dorë të hekurt siç je mësuar gjithmonë apo realisht ke krijuar distancë?
Margaret Thatcher thoshte se menaxherët prishin atë që ndërtojnë pronarët. Nuk mund të diskutohet roli i pronësisë në ecurinë e një sipërmarrjeje, por menaxhimi i aktivitetit profesional është një diçka tjetër. Pavarësisht se unë do ta quaja veten, tanimë gjithnjë e më pak, sepse jam larguar nga rruga akademike, nga dhënia e leksioneve etj., por e konsideroj veten një i ardhur nga bota akademike; kam qenë pedagog, kam shkollimet përkatëse, pra e njoh atë situatë. Siç ka inxhinierë që kanë bërë firma ndërtimi e tani janë thjesht pronarë e jo më drejtorë korporate, siç ka drejtorë, mjekë që kanë bërë një spital dhe s’janë më duke e ushtuar profesionin…Kjo është ideja. Sipërmarrjet e ndërtuara nga profesionistët kanë pasur një avantazh në fazën e parë, sepse kur je pak a shumë i së njëjtës fushë bashkëpunëtorët e kanë shumë të vështirë, në një farë mënyrë, të spekulojnë apo të abuzojnë. Nëse është formale apo jo, është një pyetje pa sens, sepse në zhvillimin e kapitalizmit ka vend për rolin e të gjithëve; për pronarin, menaxherin, specialistët.
Pra, ju jeni tashmë vetëm pronar i UET-it. Cila është e vërteta e pronësisë së UET? Nuk ka ndryshuar pronësia me ndryshimin e administratorit apo jo?
Jo, absolutisht. UET-i është themeluar, siç e dimë, si një iniciativë e përbashkët e katër kolegëve; Adri Nurellari, Blendi Kajsiu, Ermal Hasimja, unë dhe dy miq menaxherë e gazetarë. Brenda 5 viteve të para, rreth vitit 2010, gjërat rrodhën, u zhvilluan, disa prej kolegëve të mi patën projekte të tjera profesionale jetësore apo gjeografike dhe, prej vitit 2010 unë jam aksioner në njëqind për qind, ose ortak i vetëm dhe pronar i UET dhe, asgjë nuk ndryshon në këtë drejtim. Është një fazë ligjore, por edhe zhvillimi. Me mbylljen e vitit, me futjen në fuqi të ligjit, me miratimin e statutit dhe me mbylljen e vitit financiar 2017- se kur një administrator e nis duhet ta përfundojë- më 1 janar ishte koha që për të dyja këto arsye të hidhej një hap i ri.
E sheh veten si një self-made apo si një pronar, për shkak të flirtimit me politikën? Kjo është një akuzë që ju bëhet shpesh në fakt.
Më bëhen shumë akuza… Nuk ekziston asnjë fond publik, asnjë koncesion, privatizim, dhënie me qira afatgjatë 99 apo 100 vjet, në favor të kompanisë tregtare. IEE sh.p.k., ose Iniciativa Europiane për Edukim dhe si e tillë, në këtë sens flirtimi me politikën nuk është një budallallëk, nuk bëhet kot, bëhet në funksion të një përfitimi. Ky është elementi i parë. Elementi i dytë është që kur ne kemi marrë licencën në vitin 2006 ne kemi qenë licenca e njëmbëdhjetë…
Do flasim edhe për përfitimin se ata që ju akuzojnë, thonë që keni përfituar.
Ne kemi qenë licenca e njëmbëdhjetë dhe pas nesh janë licencuar deri tani gjithsej pesëdhjetë institucione të arsimit të lartë. I fundit ishte Kolegji Profesional i Tiranës. Më falni, nëse jemi operatori i njëmbëdhjetë në një treg dhe ka edhe tridhjetë e nëntë të tjerë pas teje, ku është privilegji?! Pra fonde publike jo, ndërtesa jo, monopol jo, elemente të tjera jo, atëherë kush është koncepti i përfitimit?! Në Shqipëri ka filluar një neopunizëm i paparë, i frymëzuar nga shumë arsye, që flet për oligarkë dhe budallallëqe të tjera të kësaj natyre, kur në fakt përkufizimi i oligarkisë apo monopolit, janë gjëra shumë të përcaktuara. Por sidoqoftë është një diskutim krejt tjetër. Arsimi i lartë ka qenë një fushë tmerrësisht shumë konkurruese, plurale, me pesëdhjetë operatorë, jo një apo dy, por plot pesëdhjetë. Siç thashë, në vitin 2006 ne ishim licenca e njëmbëdhjetë. Nga ana tjetër, ka një monopolist që është shteti, i cili ka 85%-90% të arsimit të lartë. Ky është monopol i vërtetë. Oligarku i vërtetë në arsimin e lartë në Shqipëri, është shteti. Dhe gjithë sensi i diskutimit për reformën në arsimin e lartë, që është diskutim i vjetër gati 10-vjeçar, është vënia e këtij sektori më në konkurrueshmëri. Gjë që nuk ka ndodhur ende.
Kjo është ajo që ju keni kërkuar, por edhe për këtë reformë ju akuzoheni pikërisht për flirtim me politikën, që reforma pastaj është bërë në drejtimin tuaj realisht dhe është bërë si ka dashur UET. Pra, ju thoni se nuk keni flirtuar me politikën…

Po ç’kuptoni me ‘ju keni flirtuar’? Duhet të pranojmë një koncept…
Koncesione…
Duhet ta themi pra, koncesione, koncesioni ka një emër. Thuhet ke marrë këtë tender, këtë ndërtesë, këtë truall, këtë fond publik…Asnjë i tillë, në rreth 12 vjet histori tregtare të UET, nga pikëpamja e shoqërisë tregtare, nuk ke asnjë gjë të kësaj natyre. Zero.

Ka një gjë tjetër që e shqetëson opinionin publik. Është fakti që UET dhe unë herë pas here ka krijuar një fenomen, një efekt pionier dhe kjo ka shqetësuar. Në radhë të parë UET i ka dhënë fund një lloj monopoli akademiko-intelektual, i cili mbahej nga universiteti stalinist shtetëror, një universiteti enverist. Është fakt që universitetin e parë në Shqipëri e themeloi Enver Hoxha, nuk e themeloi as mbreti Zog, as Ismail Qemali dhe si i tillë, do ta themelonte sovjetik, enverist, punist. UET ka arritur të krijojë një profil në jetën publike, herë-herë edhe agresiv, por gjithnjë në dobi të debatit publik, pluralitetit, konkurrencës, rritjes së cilësisë.
Nuk ju akuzojnë për këtë Çili. Ju thoni për shembull, Berisha është kryeministër shumë i mirë, Rama është kryeministër shumë i mirë, apo mund të jenë të dy shumë të mirë?
Po, pa diskutim, por çështja është për çfarë. Unë nuk mbështes njerëz, logo apo kategori. Unë mbështes ide.
Këtu do thoni nuk kam ndryshuar asnjë ide, e kam dëgjuar. Ka patur kosto ky kalim 180 gradë në qëndrimet tuaja?
Ka një keqkuptim shumë të madh në multiralitetin e roleve, shpesh kam marr pjesë në debate si figurë publike, si gazetar, analist ose si politolog dhe kjo ka krijuar këtë gjë. Por janë dy gjëra krejtësisht të ndara. Gjykimi im personal, që s’ka të bëjë fare me institucionin, se institucioni është një organizatë profesionale pluraliste; ka të majtë, të djathtë fashistë, neofashistë, myslimanë, katolikë, konservatorë, laikë, liberalë etj. etj. Gjykimi im personal nisur nga pozicioni i gazetarit ka qenë në faza caktuara, ose qëndrimi editorial i gazetës MAPO që kam financuar ka qenë në traditën e një kulture transparence të shtypit perëndimor. Në një moment të caktuar pozicionohesh sipas asaj që mendojmë se është interesi publik.
Por ju pozicionoheni gjithmonë me kryeministrin, cilido qoftë ai!
Do ta shohim. Historia është shumë e gjatë, jemi rrugës akoma. Dy janë pozicionimet e mia që kanë krijuar një debat. Po, unë kam lobuar për një mandat të tretë, të fundit dhe historik të Sali Berishës, në vitin 2013, me idenë për të përmbyllur disa procese të mëdha, disa punë të mëdha duke menduar që Shqipërisë i duhej ideja liberale, Shqipërisë i duhej lidershipi i Berishës. Ka qenë ai editoriali i famshëm…Nuk mendoj se Shqipërisë i duhej taksa progresive dhe ja ku erdhën efektet negative të saj. Nuk mendoj se duhej një lloj eksperimentimi ose një lloj “koalicioni qelbësirash” siç ndodhi dhe siç vetë protagonistët pas katër vjetësh e pranuan. Rama, Meta dhe gjithë të tjerët e pranuan që koalicioni i 1 Prillit krijoi një problem moral për shoqërinë shqiptare pas atij lloj konflikualiteti ose pas 21 janarit. Ky ka qenë gjykimi im. Por nëse z. Berisha thoshte “Unë do rri dhe 40, 50 apo sa të më japë ymër Zoti”, kjo është gjë tjetër, s’është temë e imja. Unë kam thënë: “Po, Berisha duhet të kishte një mandat të tretë të fundit”, me një natyrë historike për të bërë disa gjëra, për të përmbyllur disa procese derisa të kalonte në një tranzicion ose në një proces tjetër.

Vijmë tani te kryeministri Rama; çfarë bëri ai? Unë kam qenë kundër ardhjes së Ramës në pushtet në 2013-n. E dija që do vinte, sondazhet e thoshin. Në vend që kjo të më merrej për karakter, të më merrej për koherencë, dikush guxon dhe e quan një defekt. Përkundrazi, po të ishte, unë deri në 23 qershor dhe në editorialin e fundit e kam thënë. Kam bërë editorial Shqipërisë i duhet ideja liberale, Shqipërisë i duhet lidershipi i Sali Berishës, edhe pse parashikimet ishin që do fitonte koalicioni tjetër. Çfarë ndodhi? Kam bërë librin “Kundërreforma” ku kam shpjeguar se programi i Ramës më 2013-ën ishte regresiv, ishte populist, ishte etatist, ishte kundër reformës. Papritur rrugës, falë edhe këshillimit të Third Way të Toni Blair, apo Campbellit, falë ndërkombëtarëve, Rama në gjykimin tim, i braktisi në shumicën dërrmuese idetë me të cilat erdhi, përveç taksës së sheshtë, që gabim bëri, dhe shëndetësisë falas. Rama kreu 7 nga 10 ose 11 reformat kryesore. I nisi me një sens liberal dhe përse mos ta përshëndesim këtë gjë?! Ka një paradoks në Shqipëri; ne ngatërrojmë intelektualët ideologjikë me grupet e interesit. Grupet e interesit janë diçka dhe intelektualët janë diçka tjetër. Unë kurrë nuk e kam thënë që jam intelektual, bile kam thënë dikur “idetë e mia janë interesat e mia, interesat e mia janë idetë e mia”. Cilën ide kam ndryshuar?! Kam qenë një herë me taksën e sheshtë dhe jam tani me taksën progresive meqenëse është Rama? Jo, gjithë ditën e kritikoj, madje sot nisëm me Institutin Europian Pashko, fushatën “Nuk na duhet shtet, na duhet treg”. Kam qenë për tregun shëndetësor dhe pastaj dola për shëndetësinë falas të Ramës? Jo, gjithmonë e kam kritikuar ashtu siç e kritikoj sot.
Për një gjë biem dakord, që e gjithë përpjekja juaj në diskursin publik ka të bëjë me liberalizmin dhe ju e përmendni shpesh këtë gjë; shtetin e vogël, nevoja për krijimin e tregjeve…
Nuk ka duhet shtet, na duhet treg. Liberalizmi është zgjidhja dhe jo problemi.
Por kritikët kanë këndvështrim tjetër në këtë…
Kritikët dhe jo shpifarakët, jo ndyrësirat, jo ziliqarët, jo gjobaxhinjtë, të cilët siç e kam lajmëruar po i katalogojmë dhe zyra juridike do i hedhë në gjyq për dëmtim të imazhit dhe dëmshpërblimin do ia jap donacion Institutit Europian Pashko për mbrojtjen e lirisë, për mbrojtjen e liberalizmit.

Të qëndrojmë te kritikët atëherë. Kritikët thonë se Çili ngatërron shpesh rolet dhe e bën këtë në mënyrë të qëllimshme, e bën këtë për shkak të interesave private. Fjala vjen, mbështetja juaj për një qeveri ose për një tjetër, është ose jo në interes të publikut nuk ka rëndësi. Rëndësi ka që është në interes të Çilit.
Së pari, unë jam i legjitimuar të kem interesa dhe gjëja e parë që duhet të bëjmë në këtë shoqëri ku jemi futur është të legjitimojmë interesin.
Po, por jo t’i shisni këto si interes publik
Të legjitimojmë interesat, mjafton të jenë të hapura, transparente dhe të qarta. Kjo është pikëpamja e parë. Dhe unë ribëj përsëri pyetjen, më thoni cilët interesa kam ndryshuar?
A kushtëzohet mbështetja juaj si botues, si analist për një administratë apo parti politike nga reforma në arsim?
Reforma në arsim dhe në përgjithësi reforma liberalizuese në arsim, krijimi i tregut të arsimit, është interes i imi, bashkë me gjithë liberalizimet e tjera. Nëse një qeveri liberalizon tregun, i jep fund monopolit punist të arsimit shtetëror në Shqipëri, i jep fund monopolit të televizionit shtetëror, monopolit në kuptimin e fondeve publike, i jep fund monopolit të sektorit të shëndetësisë dhe çdo monopoli tjetër, është një strukturë, është lider apo logo partiake që unë e mbështes. Nëse bën të kundërtën, e kritikojmë, pavarësisht kush janë këta persona apo logo. Dhe ne dimë një gjë që, liderët politikë i ndërrojnë idetë. Unë nuk kam ndërruar asnjëherë idetë se s’kam asnjë arsye përse t’i ndërroj, sepse nuk dua të fitoj vota.
Pra, një lider bëhet i mirë nëse ai mbështet reformën në arsim, kushdo qoftë lideri…
Dhe reformat liberalizuese në tërësi. Në arsim po e po, por edhe liberalizuese në tërësi.
Po si mund ta thuash këtë kemi një reformë në arsim shumë të mirë, ky duhet të jetë kryeministri, kur ke një ekonomi skandaloze, ke një rend skandaloz,?
Së pari nuk ka mundësi të ndodhë vetëm një çerdhe me lule në një shkretëtirë. Reformat janë trend. Në farë mënyre, krijimi, liberalizimi krijimi dhe garantimi i tregjeve është një trend i përgjithshëm, është një sjellje e administratës, është një politikë e përgjithshme.
Por ju po thoni që e kushtëzoni, pra mbështetja juaj si botues kushtëzohet nga reforma në arsim…
Nëse ai është një kryeministër që është trafikant ne nuk do e mbështesim, s’është ky diskutimi. Në parim ne mbështesim politika me përmbajtje të caktuar, të deklaruara paraprakisht.

Jemi për liberalizimin e tregjeve, pikë. Kjo është jashtëzakonisht e thjeshtë.
Keni deklaruar Nuk duam shtet z. Kryeministër, duam treg! Një lloj metafore kjo, përgjigje ndaj deklaratës së kryeministrit, deklaratë me të cilën e ka filluar në fakt qeverisjen e tij 5 vite përpara, Po bëjmë shtet..
Modeli i Ramës në lidhje me modernizimin dhe sistemimin etj., është në limitet e veta. Bile po e pengon zhvillimin e Shqipërisë. Të kuptohemi, Rama nuk është liberal, është socialist i Rrugës së Tretë, gjithsesi. Ka një poezi Xhevahir Spahiu, Viti i ri, në mos qoftë i bardhë të paktën qoftë gri.
Domethënë ka ndryshuar Rama, por jo aq sa duhet?
Patjetër. Populli shqiptar vendosi që e majta të jetë në pushtet në 2013 dhe 2017, më mirë të kishim një të Rrugës së Tretë sesa të kishim një social-demokrat klasik. Të kishim një socialist po themi të pastër dhe të fortë. Kjo është qasja. Për ta përmbledhur këtë element do thosha se na duhet ndërtimi i tregut. Na duhet ai lloj shteti, i cili ndërton tregun. Gjatë prezantimit të fushatës “Nuk na duhet shtet, na duhet treg”, prof. Selami Xhepa tha diçka të bukur. Jo se nuk na duhet shtet, por na duhet shteti që, aty ku tregjet janë të lira të sillet si rregullator dhe aty ku është vetë operator të mos ketë privilegje dhe monopole, pra të sillet i barabartë me operatorët e tjerë. Krijimi i parakushteve për sektor konkurrues meritokrat siguron shërbime më të mira , më cilësorë dhe më të ulëta për qytetarët.

Reforma në arsim dhe lobimi juaj që shpesh është komentuar si lobim abuzivist për shkak të interesave në arsimin privat. Sa të vërtetë ka në atë çka thuhet për lobimin tuaj për reformën në arsim? Nuk mund ta mohoni që keni lobuar fort apo jo? Keni qenë i pranishëm edhe në media, e keni bërë këtë publikisht…

Grupet e interesit kanë interesa dhe nuk kanë konflikt interesi . Ato shprehin hapur interesin e tyre dhe është qeveria ajo që arbitron. Çështja është në interesin e artikuluar nga aktorët e sektorit privat të arsimit të lartë, përfshirë UET-in dhe Çilin, për ta bërë sektorin më të standardizuar me një kut, me një masë dhe më konkurrues.

Po pse doni para nga shteti? Pse shteti duhet të financojë një biznes privat e mos të financojnë televizionet apo portalet private?

Kemi një ndryshim në koncept, për të gjitha fushat. Ka dy mënyra se si qeveria apo autoriteti publik merr pjesë në një sektor të caktuar kur nuk plotësohen disa qëllime. Shteti është i pranishëm në disa sektorë të veçantë. I gjithë debati është se në çfarë forme është i pranishëm? Duke marrë dhe duke favorizuar, duke ruajtur monopolin 85% të sektorit me operatorët e vet. Shteti është në një rol kontradiktor. Është dhe pronar dhe rregullator në interesin publik dhe rregullator i sektorit dhe pronar i universitetit shtetëror, i spitalit i televizionit shtetëror. Ky është shteti etatist, punist, intervencionist, por jo, ne duhet ta kapërcejmë këtë. Shteti duhet të jetë arbitër në lojën e tregut, sepse loja e tregut krijon produktin më të mirë për të gjithë. Shteti është monopolist në sektorin e shëndetësisë. Ai mund t’i paguante sigurimet njerëzve dhe ata mund të shkonin ku të donin. E njëjta gjë është edhe këtu. Universitetet private nuk duan para publike.

Bota ka njohur tri modele universitetesh në historinë e vet. Së pari, universitetet kanë lindur si private dhe të kishës, shteti nuk kishte punë farë me to. Erdhi shteti etatist dhe e bëri. Sot rektorët e universiteteve publike janë më pronarë se pronarët, sepse sillen në mënyrë të papërgjegjshme me paranë publike. Vijmë te pikëpamjet bazë; Si do ishte më mirë, të kishte një konkurrencë për çdo lloj elementi, apo të kishim këtë disporpocion; 90% monopol shtetëror dhe 10% sistemi privat?

Kemi tarifa shumë më të larta te ju dhe nga ana tjetër tarifa shumë më të ulëta në shtetëror, që janë më të përballueshme për masën. A bën kuptim kjo?

Sistemi konkurrues nuk parashikon dhe nuk lë jashtë aksesit në arsim shtresa apo kategori të caktuara sepse është sistemi i bursave; për kategori të caktuara sociale, për ekselentët, për degët rajonale etj. Sipas klasifikimeve të agjencive prestigjioze botërore, sistemi universitar më i mirë në botë është ai i modelit anglosakson, për të cilin pak a shumë parashikon reforma universitare Rama. Atëherë pse mos të ndjekim modelet më të avancuara? Çfarë tradite kemi ne që po e prishim Universiteti i Tiranës është i vonë, i vitit ‘57.

Sa përkthehet reforma në arsimin e lartë në terma financiarë në UET?

Së pari nuk ka një zbatim të reformës në arsimin e lartë. Universiteti privat në Shqipëri e ka zbatuar 100% reformën sepse është vazhdimisht nën monitorim, ndërsa universiteti shtetëror e ka zbatuar 0,1 % reformën. Viti 2018 është viti i tranzicionit , viti i tretë i ligjit ku parashikohet hyrja në fuqi reale e ligjit. Çështja bazë është kjo; ky është viti i provës.

Do të kemi ne një sistem të kostove reale, një sistem të ri financimi, shoqëruar me një sistem bursash për kategori të caktuara, degë të caktuara dhe universitete rajonale? A do të kemi ne një evoluim të formës juridike të universiteteve shtetërore për ta bërë konkurrueshmërinë më të plotë? A do të shkojnë drejt një fondacioni apo drejt Formës IALPP, institucione të arsimit të larët të pavarur, që të mos jenë shtetërore, por të bëhen publike? A do të ketë qeveria një sens mase dhe një sens logjik për degët që financon ajo, pra do të bëhet ai instrument i ligjit që quhet letra e prioriteteve? Në mënyrë që të mos shkojnë studentët me nivel të ulët për matematikë a fizikë, të mos na braktiset gjeologjia dhe hidrologjia që na duhen, të mos jetë në pikë të hallit albanologjia, filozofia etj., dhe paratë të shkojnë për degë të cilat tregu i mban dhe nuk ka asnjë interes shoqëria. Reforma në thelb ka tri elemente; Kosto reale, tarifa dhe bursa, forma juridike konkurruese dhe rritja e kompetitivitetit. Ligji nuk parashikon kalim të fondeve publike në universitetet private, kjo është taksative. Kjo një gënjeshtër, spekulim. Të paktën sistemi i ri parashikon një përngjasim më të madh me sistemin britanik. Nuk është bërë akoma, ky është viti i provës.

A mund të thuhet se në qoftë se keni lobuar, keni dështuar? Pra, nuk është bërë si e shtroni ju…

Ky version i ligjit nuk është version që do donin liberalët. Ata do donin “privatizimin” e universitetit shtetëror. Por ky ligj krijon premisa për krijimin e një sektori konkurrues, të një tregu të edukimit të lartë i cili është e vetmja zgjidhje për të kapërcyer prapambetjen e tmerrshme që ne kemi në 90% të sistemit. Nuk mund të jetë një sektor konkurrues nëse vetëm 10% e tregut është e hapur.

A do e përfundojë Rama reformën në arsim?

Rama është një paradoks. I ka fituar zgjedhjet me reforma shumë të vështira, populli e konfirmoi për ato reforma që bëri, por nuk po i bën ato. Ka shumë arsye; ka filluar kompromisin e mandatit të tretë, heziton, nuk është i bindur, nuk e zbaton administrata, ka administratë mizerabël etj. Ky është viti i provës. Është e vetmja gjë që e shpëton kryeministrin. Le t’i lëmë iluzionet. Shqipëria e harxhoi potencialin e vet të outputeve ose të impulseve nga jashtë. Investimet e huaja këto janë dhe ato nuk vijnë për shkak se nuk janë krijuar apo garantuar tregjet. Reforma në Drejtësi ka marrë rrugën e vet. E vetmja reformë që mbetet është ajo e krijimit dhe elaborimit të tregjeve. Ne nuk kemi treg në shëndetësi, në arsim, kemi treg të pjesshëm në sektorin financiar, kemi treg shumë të zhvilluar në sektorin e komunikimit, të mediave, internetit etj., dhe nuk kemi tregje në ato që quhen utilitete. Të gjitha utilitetet janë drita energji ujë infrastrukturë etj. E vetmja gjë që mund ta çlironte impulsin e brendshëm ekonomik është liberalizimi i këtyre sektorëve. Të mos presim ndonjë gjë të madhe, ky është niveli i Shqipërisë. Sa më shumë ta evitojmë temën e futjes së kapitalizmit në fshat, në mjekësi, në arsim, në tregjet e utilitetit etj. Nëse Rama kthehet te populizmi, punizmi ose te neopunizmi do jetë si gjithë të tjerët. Cikli është maturuar dhe ai duhet t’i mbyllë këto kantiere me frymën që i nisi dhe për të cilën u votua. I vetmi kryeministër që ka marrë koston e reformës. Populli e ka konfirmuar dhe nuk po e zbaton atë në përgjithësi, pra nuk po e liberalizon Shqipërinë. Ekonomia ka ngecur, administrata është mizerabël, njerëzit po ikin nga Shqipëria në funksion të mungesës së perspektivës. Sistemi i taksave progresive është lokal dhe qendror, është future reforma e rritjes së taksave, reforma e administratës nuk po përfundon dhe shkurt jemi në një vit kritik. Nëse Rama për të mbijetuar politikisht do iu drejtohet formave të reja të ndryshme do bënte një dëm shumë të madh. Forma të tilla si kompromise, frikëra, hezitim, do të binte në meskinitetet e mbajtjes së pushtetit. Ndërkohë që model i mandatit të parë ishte një model guximtar, reformist, i cili u konfirmua në mënyrë shumë inteligjente nga shqiptarët.

Pra, jeni kritik me Ramën, me mandatin e tij dhe a u kushtëzua kjo nga fakti që reforma në arsim nuk ishte ajo që ju prisnit?

Jo, jam pritës. Së pari, ky ligj është miratuar në vitin 2015 dhe nuk kishte ndonjë gjë të re. Ligji ishte avancim 51% përpara, me shumicë në drejtimin e duhur dhe parashikon një tranzicion trevjeçar për ngritjen e institucioneve, strukturave, të administrimit etj. Besoj se Rama nuk është aq jo inteligjent sa të mos e zbatojë këtë reformë.

Të vjen keq që e ke humbur miqësinë apo dashamirësinë që keni patur me Berishën, për shkak se mbështete Ramën?

Duhet bërë një dallim. Çdo sistem ka gjuhën e tij. Sistemi i qeverisë, i opozitës, i grupit të interesit, kanë secili gjuhën e vet. Unë flas me gjuhën e grupeve të interesit. Personalisht jam i qetë për faktin se nuk kam ndryshuar asnjë nga idetë e mia. Dhe kam mbështetur ose kritikuar këdo që i ka ndryshuar ato ide. Berisha ka një rol të jashtëzakonshëm në themelimin e sektorit privat në Shqipëri dhe legjitimimin e tij. Termin “Paraja ndjek studentin”, termin më të avancuar liberal, idenë e Friedmanit, unë e kam marrë nga Berisha. Ai ka qenë shumë i avancuar, ngriti i pari komisionin, thirri ish-këshilltarin e Margaret Thatcher, Thomson, për të aplikuar reformën. Qëndrimi i Berishës gjatë miratimit të ligjit ishte: “Doja, është më e mira, nuk bëhet”, tjetër temë, është qëndrim politik. Vijmë te pjesa e mbështetjes politike. Unë jam i djathtë, jam votues i Partisë Demokratike gjithmonë, nuk ka ndonjë sekret.

Në lidhje me politikën dhe Berishën çështja është kjo; personalisht nuk kam llogaritur një vazhdim kaq aktiv të rolit të Berishës pas 2013-s dhe e kam konsideruar një mbyllje të një cikli politik, në çdo kuptim të fjalës. Këta 4-5 vjet Berisha ka mbajtur një protagonizëm të caktuar për interesat, për llogaritë e tij. Ai flet me gjuhën e politikës, është një politikan i sprovuar e ndoshta më i zoti në klasën tonë politike, më ngulmuesi. Ai ka gjuhën e tij, ndërsa unë flas me gjuhën e grupeve të interesit.

PasPara

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *



CLOSE
CLOSE
Pas