Ekonomi, Kryesore

Hayeku vs Keynes: Debati që formësoi politikat e shekullit të 20-të

Në kolanën Acta libertas, botimet UET Press nxjerrin librin “Hayek-u për Hayek-un”, dialogun autobiografik të përgatitur nga Stephen Kresge dhe Leif Wenar, sjellë në shqip nga Selami Xhepa

Nga Prof. asoc. dr. Selami Xhepa



“Kur një ditë do të shkruhet historia e analizës ekonomike të viteve 1930, shkruante John Hicks (1967), një nga karakteret udhëheqëse të asaj drame (dhe ishte vërtet një dramë), do të jetë Profesor Hayek. Zor të mbahet mend ndryshe, veçse si koha kur teoritë e reja të Hayekut ishin rivalet kryesore të teorive të reja të Keynesit”. Megjithatë, siç e pohon vetë Hayek në këtë libër autobiografik të mrekullueshëm, një nga keqardhjet e tij të mëdha ishte se nuk i bëri kundërvënie sa duhet teorisë së Keynesit mbi punësimin e plotë, edhe pse ajo kritikë do ta izolonte përkohësisht ndër komunitetin e akademikëve. Sot kjo keqardhje merr një kuptim të fortë, duke parë gjendjen në të cilën ndodhet shoqëria botërore e rrezikuar më shumë se kurrë prej borxheve publike, një tezë kejnsianiste që dalëngadalë, për më shumë se pesë dekada, do të bënte që në duart e shtetit të grumbullohej jo vetëm më shumë pushtet politik mbi fatet e individit, por dhe më shumë rreziqe për kriza potenciale.

Si i biri i një biologu dhe natyralisti, Hayek nuk mund të mos trashëgonte një sens prej vëzhguesi të mprehtë, veçse jo për fenomenet e natyrës, por për një qenie edhe më të ndërlikuar, siç është njeriu dhe shoqëria njerëzore. Punimet shkencore të tij do të nisin në shkencat e psikologjisë kognitive me të cilat do të ushqente teoritë e mëvonshme që do të shkruante në fushën e ekonomisë dhe të politikës.

Problemi themelor i ekonomiksit nuk ishte siç formulohet në tekstet mësimore, si një proces i alokimit të burimeve të kufizuara midis qëllimeve konkurruese. “…por problemi se si të sigurojmë përdorimin më të mirë të burimeve të njohura nga gjithë anëtarët e shoqërisë, për qëllime, rëndësinë relative të të cilit e dinë vetëm individët. Ose, thënë më shkurt, është problemi i përdorimit të dijes të cilën nuk e zotëron askush në tërësinë e vet”. Ishte mbi këto vëzhgime që Hayek më vonë do të ishte kundër teorive socialiste të planifikimit, duke i quajtur ato “iluzione të bukura” ose “mendjemadhësi fatale” (fatal conceit). Planifikimi qendror nuk ka akses ndaj dijes së nënkuptuar që bart qenia njerëzore si e tillë, dhe mungesa e një aksesi të tillë komprometon arritjen e rezultateve eficiente. Këto teza të përpunuara te dy nga botimet më të rëndësishme të tij, “Ekonomiksi dhe Dija” (1937) dhe “Përdorimi i Dijes në Shoqëri” (1945) do t’i jepnin edhe Çmimin Nobel në vitin 1974.

Punimet e tij në teorinë e cikleve të biznesit, prodhimin dhe çmimet, kapitalin dhe teorinë monetare, dijen dhe informacionin në ekonomi, janë pioniere dhe kontribute themelore në ngrehinën e teorive moderne të ekonomisë. Hayek nuk besonte se ekonomiksi mund të studiohej në izolim nga shkencat e tjera të dijes. Vetë ishte i tillë dhe prandaj është e vështirë që vepra e tij të gjendet si pjesë e kurrikulumeve universitare. Hayek nuk ishte një ekonomist në kuptimin që i japim ne sot këtij termi; ai ishte një teoricien pedant i shkencës. Kontributet e tij në teorinë e ekonomisë, epistemologji, etikë, ligj, filozofi, politikë dhe psikologji i japin Hayekut statusin e një ekonomisti lider të shekullit të njëzetë.

*President i Institutit Europian Pashko

 

LUFTA DHE RRUGA DREJT SKLLAVËRISË

Gjatë viteve ’40, vështirë se gjeje një njeri të arsyeshëm anekënd botës që të mos vriste mendjen se ku ishte gabuar. Si ishte e mundur që premtimet e rilindjes së shekullit të tetëmbëdhjetë dhe progresi etik e material i shekullit të nëntëmbëdhjetë, kishin çuar drejt asaj dhune barbare në shekullin e njëzetë? Këtë temë, Hayek-u e trajtoi nga tri perspektiva: nga perspektiva e teorisë ekonomike, ajo e teorive psikologjike dhe biologjike dhe e vështrimit historik të ideve politike e filozofike.

Duke filluar me esetë, që më vonë do të botoheshin në koleksionin “Kundërrevolucioni në Shkencë dhe Individualizmi dhe Sistemi Ekonomik” (“The Counterrevolution of Science and Individualism and Economic Order”), Hayek-u u përpoq të demonstronte se si karakteri i fakteve, subjekti bazë i shkencave sociale, ishte keqndërtuar dhe keqpërdorur gjatë përpjekjeve për të përdorur metodat e bazuara në shkencat e fizikës. Postulati bazë ishte se, mundësia e izolimit të rasteve të mjaftueshme të një fenomeni, në mënyrë që të mund të formuloheshin ligje përgjithësuese të shkaqeve të fenomenit, ekzistonte. Hayek-u nuk e sulmoi haptas këtë falsitet të induksionit, por e bazoi kritikën e tij te karakteri subjektiv (pra, i papërcaktuar) i të ashtuquajturave fakte të jetës sociale. Mund të argumentohej se kjo natyrë subjektive e objektit në shqyrtim nënkuptonte se ato fakte, sjellja e të cilave u bindej ligjeve të përgjithshme, i qëndronin idesë se pasojat e një sjelljeje të tillë ishin të paparashikueshme. Këto ide nuk mund të reduktoheshin në “fakte” në sensin fizik. Kërkimi për ligjet e përgjithshme të sjelljes njerëzore – i kryer nëpërmjet keqndërtimit të marrëdhënieve logjike që bien brenda ligjeve të fizikës dhe çfarëdo pasoje të një ligji të tillë dhe të zbatuara më tej në studimin e historisë – motivohej nga ambicia për të kontrolluar institucionet shoqërore. Keqzbatimin e metodave të shkencës së fizikës në shkencat sociale, Hayek-u e etiketoi si “shientizëm”, ndërsa përdorimin e saj si justifikim për të kontrolluar institucionet e shoqërisë, si “konstruktivizëm”. Ky keqzbatim ishte një abuzim i arsyes, që ai e gjurmonte në veprat e Decartesit dhe veçanërisht, të Auguste Comte-së.

Iluzioni se njeriu mund ta kontrollonte ambientin e tij ishte përforcuar nga dy zbulime të mëdha: motori me avull dhe fibra artificiale. Në rastin e parë, parimet e punës – sjellja e gazrave në një volum të dhënë – e zgjeruan konceptin mekanik të ekuilibrit, që do të dominonte teorinë ekonomike. Ndërsa zbulimi i procesit të prodhimit të fibrave artificiale, çoi në besimin se vetë struktura e materies fizike mund të ndryshohej dhe të merrte formën që i përshtatej nevojave të njeriut. Eureka! Alkimia ishte bërë kimi. Siç vërente Henry Adams-i, fuqia e turbinës kishte zënë vendin e Virgjëreshës Mari në orientimin e vizionit të njeriut: do të ndërtoheshin qiellgërvishtëse dhe jo katedrale. Ndarja abstrakte, kufiri midis produkteve të natyrës dhe produkteve të projektuara – dikotomia aristoteliane – po shkrihej. Mundësia për të projektuar “institucione” më racionale për shoqërinë njerëzore po përdorej si një shtysë, si një levë për të dobësuar legjitimitetin e institucioneve ekzistuese. Argumentet e Hayek-ut kundër mundësisë së projektimit racional të organizatave ekonomike dhe sociale bazoheshin në demonstrimin që ai i bëri tezës se dija mbi ngjarjet individuale, që do të kërkonte një projektim i tillë, ishte e pamundur të fitohej për shkak të kompleksitetit të ngjarjeve; madje edhe sikur të fitohej, pasojat e paparashikuara të veprimeve sociale, do ta mundnin projektin që i krijoi ato.

Dy esetë e para të studimeve të tij mbi abuzimin e arsyes, Hayek-u i shkroi në një “gjendje përqendrimi intensiv, me të cilën ai reagonte ndaj ndërprerjeve të vazhdueshme të shkaktuara nga bombat që hidheshin përreth”. Siguria që gëzonte në Kembrixh nuk e ndihmoi aspak të lehtësohej nga dëshpërimi që ndiente për atë që po ndodhte në botë. Të frikshme, ndoshta edhe më alarmuese se vetë bombat, ishin ndryshimet që po kalonin nëpër mendjet e ekonomistëve dhe të filozofëve në pjesën ende të lirë të botës. Më tepër se një histori e zhanrit fantashkencë, ishte një përjetim, diçka e ngjashme me pushtimin prej mishngrënësve. Nga jashtë, njerëzit dukeshin po ata që kishin qenë. Nga brenda, ishin pushtuar nga shpirtrat e huaj. Për ironi të fatit, Hayek-u po trajtohej si një alien, teksa, gjithnjë e më i vetmuar, ruante një devocion ndaj së njëjtës liri, për të cilën luftohej kundër fuqive të Boshtit. Shpirti alien që kishte pushtuar mendjet e intelektualëve, si në Britani dhe në SHBA, ishte besimi se socializmi ishte i pashmangshëm. Ata që përhapnin ide të tilla te kolegët e tyre nuk e kuptuan, ose ndoshta e keqinterpretuan enkas, burimin e agresionit totalitarist të Gjermanisë dhe Rusisë, duke argumentuar se njëri ishte reagim ndaj tjetrit; se nacionalsocializmi gjerman, në fakt, nuk ishte socializëm, por një lloj reagimi hiperkapitalist ndaj komunizmit. Hayek-u shkroi rreth interpretimit të ngjarjeve në hyrjen e veprës “Rruga drejt Skllavërisë”: “Kështu, duke kaluar nga njëri vend në tjetrin, mund të ndodhë të dallosh dy herë faza të ngjashme të zhvillimit intelektual. Aftësia e perceptimit është mprehtësuar shumë. Kur njerëzit dëgjojnë për herë të dytë opinionet e shprehura apo mjetet e përdorura edhe këtu e njëzet a njëzet e pesë vjet më parë, kësaj radhe, i interpretojnë si simptoma të një prirjeje definitive. Në mos nevojën, ato sugjerojnë, së paku, mundësinë se ngjarjet do të marrin të njëjtën rrjedhë”.

Hayek-u u përpoq të nënvizonte se në “Rrugën drejt skllavërisë” ai nuk po sillte argumente historike; nuk po pretendonte për një pashmangshmëri logjike. Ai argumentonte se, nëse prirjet totalitariste brenda procesit të planifikimit qendror ekonomik e shoqëror nuk mbaheshin nën kontroll, atëherë Britania do të kishte fatin e Rusisë dhe të Gjermanisë. Që ta themi copë, siç shprehen sot: Ai po bënte një apel për të hapur sytë.

Për intelektualët në favor të ideve socialiste, paralajmërimi i Hayek-ut tingëllonte si një zhurmë e pakëndshme. Njëri prej tyre, Rudolf Carnap-i, një ndër filozofët kryesorë të pozitivizmit logjist, atëkohë banor i një vendi të sigurt si SHBA-ja, e sulmoi ashpër publikisht Karl Popper-in, që e kishte vlerësuar “Rrugën drejt skllavërisë”, “të cilën, me siguri, – shkruante Carnap-i për Popper-in – nuk e kishte lexuar fare”. Keynes-i i përcolli Hayek-ut vlerësimet e tij për librin, duke pretenduar se ishte plotësisht dakord me të, por i justifikoi veprimet e tij nga hubris-i që, të gjithë intelektualët që fitonin famë në botë, herët a vonë, do të binin pre e saj:

“Prandaj, sipas meje, ne kemi nevojë, jo për një ndryshim në programet tona ekonomike, gjë që në praktikë thjesht do t’i rrëzonte rezultatet e filozofisë suaj; por ndoshta për të kundërtën, domethënë, për zgjerimin e tyre. Rreziku më i madh që ju kanoset [dhe këtu, Kasandra Keynes-i i kishte rënë sërish në të] është dështimi i mundshëm i zbatimit praktik të filozofisë suaj në SHBA në një formë vërtet ekstreme. Jo, ajo që na duhet është ngritja e mendimit moral të drejtë – një rikthim te vlerat e vërteta morale në filozofinë tonë sociale. Sikur të arrinit ta kthenit kryqëzatën në këtë drejtim, ju nuk do të dukeshit apo ndiheshit si një Don Kishot. Unë ju akuzoj se ka të ngjarë t’i ngatërroni pak çështjet materiale me ato morale. Akte të rrezikshme mund të kryhen fare mirë në një komunitet që mendon dhe ndien drejt; nëse ato do të kryheshin nga ata që mendojnë dhe ndiejnë gabim, ne do të shkonim në ferr”.

Me kalimin e kohës, fakti që Britania dhe SHBA-ja nuk ranë pre e totalitarizmit përmendej shpesh për të diskredituar paralajmërimet e Hayek-ut. Kritikët e tij nuk e kuptonin se si eksperiencat e luftës i kishin përshtatur njerëzit me humbjen e lirisë; ata argumentonin se për sa kohë që planifikimi ndodhte jashtë kampeve të punës së detyruar (burgjeve), nuk kishte ndonjë rrezik. Qëndrimi armiqësor dhe turbullimi i planifikuesve janë demonstruar në diskutimin radiofonik që jepet si pjesë e këtij volumi, i ribotuar si një rishfaqje e zemërimit dhe moskuptimit që i vishej Hayek-ut. Siç e sfidoi njëri prej pjesëmarrësve të atij debati: “Deri më tani, mua nuk më duket se planifikimi po na shpie drejt skllavërisë, por përkundrazi drejt lirisë, drejt emancipimit, drejt niveleve më të larta të personalitetit njerëzor”. Të verbuar nga “depërtimet e posaçme” në nivelet më të larta të personalitetit njerëzor, ata që projektojnë këtë botë, e kanë të vështirë t’i dallojnë rreziqet që mund të sjellin: Ata nuk mund ta kuptojnë se planet e tyre, edhe nëse do të realizohen, do të sjellin pasoja të paqëllimshme, të paparashikuara – të cilat u hapin rrugën oportunistëve të paskrupullt, ndërsa ne të tjerët, që e kemi lënë iniciativën tonë në dorë të planifikuesve, mbetemi pa asnjë ndihmë. Ndoshta ky është një paradoks i lindur i natyrës njerëzore: sado mirëkuptues, sado socialë të jenë planifikuesit, një oportunist individualist mund të jetë i aftë të na bëjë të gjendemi përballë së papriturës, për t’u përshtatur me forcat, që gjithnjë do të jenë jashtë kontrollit tonë. Hayek-u e kuptoi qartë se, ndërsa mund të planifikonim me siguri gjëra të vogla (në afat të shkurtër), e kishim të pamundur të planifikonim në shkallë të gjerë (dhe në afat të gjatë). Keynes-i e kritikoi Hayek-un për paaftësinë e tij për të vënë një vijë ndarëse midis këtyre dy mundësive. Por Keynes-i nuk e nuhaste se, pikërisht paparashikueshmëria e vendndodhjes së kësaj vije ndarëse, paralajmëronte dështimin edhe të planeve të mirëhartuara. (Ai i shkroi Hayek-ut: “Linja e argumentit tuaj varet nga supozimi krejt i gabuar se planifikimi nuk është më eficient. Nga një pikëpamje e pastër ekonomike, ka shumë gjasa të jetë i tillë”). Kompleksiteti i detyrës së parashikimit në afat të gjatë, kërkon sisteme të reagimit spontan, të cilat mund t’i ofrojë vetëm tregu i lirë. Gjatë jetës së tij, Hayek-u do të ndeshte gjithnjë në vështirësitë e detyrës. Siç do të shkruante: “Shpeshherë, kam qenë i ndërgjegjshëm për faktin – besoj se më shumë sesa pjesa më e madhe e njerëzve – se mendimi im orientohej krejtësisht nga e ardhmja. Më dukej se e kisha humbur shumë herët aftësinë për të shijuar të tashmen dhe ajo që e bënte interesante jetën për mua ishin planet rreth të ardhmes – kënaqësia, më së shumti, konsistonte në kryerjen e gjërave që kisha planifikuar të bëja dhe më lëndohej sedra kur nuk arrija t’i realizoja planet e mia”. Ndoshta, për të perifrazuar Keynes-in: “Në të ardhmen, të gjithë do të kemi vdekur”.

 

Hayek-u për Hayek-un

“Hayek-u për Hayek-un” u frymëzua nga vetë zëri i Hayek-ut. Jo edhe aq nga timbri i tij, se sa nga mënyra karakteristike e të shprehurit të autorit, që zbulon një mendim të peshuar, pikëpamjen e tij unike mbi gjërat. A nuk do të ishte një përfitim i madh të kishe zërin e Hayek-ut si një busull drejtuese për të kuptuar zhvillimin e ideve të tij dhe për të risjellë në vëmendje ngjarjet dhe eksperiencat e shekullit të kaluar që zgjuan dhe ngjizën këto ide? Shkrimi i këtij udhërrëfyesi bazohet në dy burime primare. Fillimisht, në shënimet autobiografike të Hayek-ut, të cilat ai i hodhi gjatë një periudhe disavjeçare, duke nisur nga viti 1945. Në hyrje, Hayek-u vëren: “Teksa zgjedhja ime në Akademinë Britanike e bën të pashmangshme që në të ardhmen dikush do të orvatet të hartojë një biografi timen dhe, meqë shumë pak do të dihet atëherë rreth jetës sime përpara ardhjes në Londër, do të përpiqem që, here pas here, ashtu siç do ta ndiej, të hedh këtu disa nga tiparet themelore të formimit dhe të zhvillimeve të mia. Nuk po shkruaj me synimin për t’i botuar, por thjesht për t’i dhënë material cilitdo që do të ndërmarrë detyrën e pakëndshme të zbulimit të fakteve interesante rreth një jete, kryesisht të qetë e të patrazuar, të një të huaji. Por ndoshta, pjesë të këtyre shënimeve, do të jenë me interes për fëmijët dhe nipërit e mbesat e mi, nëse ata do të kenë ndonjëherë ndonjë ndjesi mahnitjeje, të ngjashme me timen, për fatin e paraardhësve të mi”. Më vonë, Hayek-u pranoi që shënimet e tij të botoheshin. Ia kishte kaluar materialin W.W. Bartley-t III, i cili kishte marrë përsipër të hartonte biografinë e tij. Bartley-i po dilte në përfundimin se shënimet duheshin botuar ashtu siç ishin. Kur dha pëlqimin, Hayek-u me ngurrim sugjeroi që ato të përfshiheshin brenda një vepre biografike më të gjerë, ndoshta të shtuara me një shkrim të ndryshëm. Ne ndoqëm pikërisht këshillën e tij.

Duke lexuar nëpër sa e sa intervista të Hayekut, vumë re se ai kishte dhënë gjithashtu një profil të biografisë së tij intelektuale. Sigurisht, ky ishte interesi i tij i qartë, siç shfaqet në bisedat e shumta të tij me Bartley-n. Këto dhe intervista të tjera, veçanërisht ato të zhvilluara nën kujdesin e Programit të Historisë Gojore në Universitetin e Kalifornisë në Los Anxhelos, janë burimi i dytë prej nga është bazuar “Hayek-u për Hayek-un”. Fragment nga parathënie e botuesve

PasPara

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *



CLOSE
CLOSE
Pas