Mapo Format

Hayek, cilat janë idetë e teorisë për ciklet tregtare dhe teoritë e socializmit

Idetë më të rëndësishme të Hayek, pohimet sipas zërit të tij autentik vijnë në një bisedë që lexojnë Hayekun, në librin “Hayeku për Hayekun”, një dialog autobiografik, botimet UET Press, përkthyer nga Selami Xhepa,  ku është përfshirë edhe një diskutim i zjarrtë ndërmjet tij dhe dy profesorëve të Universitetit të Çikagos në një transmetim radiofonik të vitit 1945; më poshtë botojmë një fragment nga intervista e pjesës së katërt, Çikago–Freiburg

Qysh se keni shkruar teorinë tuaj mbi ciklet tregtare, mendoni se ngjarjet ekonomike janë prirur ta forcojnë apo ta dobësojnë idenë tuaj të teorisë së shkollës austriake për ciklet tregtare?



HAYEK: Në tërësi, e kanë përforcuar, edhe pse e shoh qartë se ajo është një skemë shumë e përgjithshme që ka nevojë të mbushet me detaje. Forma e caktuar që i dhashë, lidhej me mekanizmin e standardit të arit, i cili lejonte një zgjerim të kredisë vetëm deri në një pikë të caktuar dhe pastaj, mundësonte një prapsim të saj.

Gjithnjë kam besuar se, në parim, nuk kishte një kufi kohor për periudhën në të cilën ju mund të stimulonit ekspansion ekonomik duke përshpejtuar inflacionin.

Por thjesht e mora si të dhënë se standardi i arit kishte në vetvete mekanizmin frenues dhe këtu, ndoshta jam gabuar paksa në diagnozën e zhvillimeve të pasluftës.

E dija se bumi ekonomik do të ndërpritej, por nuk u mora gjatë me të sa kohë që ai po zgjaste. Nuk e kisha menduar se një ekspansion ekonomik inflacionist mund të ruhej për një periudhë njëzetvjeçare.

Nga ana tjetër, ndryshe nga shumica e miqve të mi, nuk ma priste mendja se, menjëherë pas luftës, do të na kërcënonte një depresion, përkundrazi, parashikoja një bum inflacionist. Dhe mendoja se ky bum do të zgjaste pesë ose gjashtë vite, siç kishte ngjarë në historinë e ekonomisë, duke harruar se, kohë më parë, ndërprerja e tij kishte ndodhur për shkak të standardit të arit. Pa standard ari – nëse inflacioni do të vijonte për një periudhë të gjatë – parashikimi i kohëzgjatjes së bumit vështirësohej tej mase. Sigurisht, kjo zgjati shumë më tepër nga sa kisha parashikuar unë. Sidoqoftë, rezultati përfundimtar ishte i njëjti.

Teoria austriake e cikleve tregtare varet fort nga pritshmëritë e gabuara të biznesit. Tani, çfarë bazash mendoni se ka në dorë një ekonomist për të vlerësuar nëse pritshmëritë për të ardhmen do të jenë të gabuara?

HAYEK: Mendoj se, në përgjithësi, periudhat e bumit janë shfaqur përherë me një rritje të konsiderueshme investimesh, një pjesë e madhe e të cilave ka rezultuar e gabuar. Sigurisht që kjo shkon në një linjë me idenë se është krijuar një ofertë kapitali, e cila nuk ka ekzistuar më parë.

I gjithë kombinimi i një stimuli për të investuar në një shkallë të gjerë, i pasuar nga një periudhë e rrallësisë akute të kapitalit, i shkon për shtat idesë se ka patur një keqorientim për shkak të influencave monetare dhe skema, në tërësinë e vet, mendoj se është e drejtë.

Por kjo është e hapur për modifikime të shumta, veçanërisht në lidhje me atë se ku shkon paraja shtesë. Ja, kjo është një tjetër pikë mbi të cilën kisha menduar shumë se ishte e vërtetë në kushtet e paraluftës, kur i gjithë ose shumica e ekspansionit të kredisë shkonte për investime private, në një kombinim të kapitalit industrial.

Që atëherë, pjesa më e madhe e kredisë kishte shkuar atje ku e kishte orientuar qeveria, në mënyrë që keqorientimi të mos ishte më mbi-investim në kapitalin industrial, por të mund të merrte çfarëdo forme tjetër. Realisht, nevojitet një studim i posaçëm për secilën fazë dhe situatë. Cikli tipik tregtar nuk ekziston më. Por fenomene të ngjashme ndodhin me të gjitha llojet e modifikimeve.

Folët pak mbi përfshirjen tuaj në debatin mbi planifikimin e sistemit socialist. Çfarë pasojash mendoni se ka patur ky debat mbi teorinë e socializmit?

HAYEK: Natyrisht, kjo pati disa ndikime të menjëhershme. Në kohën kur Mises e kishte hapur këtë debat, mbizotëronte ideja se nuk ekzistonte ndonjë nevojë për llogaritje vlerash. Pastaj, lindi ideja se vlerat mund të zëvendësoheshin sipas llogaritjeve matematikore, më vonë ideja tjetër e mundësisë së një konkurrence socialiste. Të gjitha këto, ca e nga ca, u venitën. Por nga këndvështrimi i sotëm, mendoj se Mises nuk pati sukses të plotë, pikërisht sepse përdori termin “llogaritje”. Njerëzit thjesht nuk e kuptojnë se përse nevojiten llogaritjet.

Domethënë, tek shoh pas në diskutimet e asaj kohe, kur Mises pohonte se llogaritjet janë të pamundura, e kuptoj përgjigjen: Pse duhet të bëjmë llogaritje? Mjaftojnë të dhënat teknike që kemi. Ne e dimë se çfarë duam. Përse na duhet llogaritja? Nëse Mises, në vend që të thoshte se pa treg, llogaritjet janë të pamundura, do të pohonte se pa treg, nuk do të dimë se çfarë, në ç’sasi dhe në ç’mënyrë të prodhojmë, njerëzit do ta kishin kuptuar.

Por ai asnjëherë nuk u shpreh kështu. Supozonte se të gjithë do ta kuptonin, por me sa duket, u gabua.

Në çfarë shkalle mendoni se ky debat e frenoi përhapjen e planifikimit ekonomik kombëtar në botën perëndimore?

HAYEK: Më duket se po rigjallërohet këto kohë. Vërtet kishte marrë fund, por dy vjet më parë [më 1976-n] në SHBA, me nxjerrjen e një ligji të senatorit Humphfrey mbi planifikimin dhe me agjitacionin e Leontiefit, si dhe me daljen në skenë të njerëzve të tillë, u mahnita që bota po e gëlltiste sërish atë që kisha besuar se ishte refuzuar njëherë e mirë. Sigurisht që Leontiefi vijon të besojë fort te planifikimi. Mendoj se ai asnjëherë nuk e ka kuptuar ekonomiksin, por kjo është një temë tjetër. I njohur si Humphrey–Hawkins Full Employment Act, ky ligj ishte një riafirmim kejnesian i problemit të papunësisë në rritje në SHBA dhe i ngarkonte Presidentit detyrën që të përcaktonte tregues numerikë, sasiorë për ekonominë dhe mënyrën se do të arriheshin ata. Ndërsa Wassily Wassilyovich Leontief (5 gusht, 1906–5 shkurt, 1999) është profesor i ekonomisë, nobelist, i njohur për kërkimet e tij në ndikimet që japin ndryshimet në një sektor të ekonomisë mbi sektorët e tjerë. 

Në çfarë mase mendoni se ka kontribuar analiza e ekuilibrit të përgjithshëm në besimin se planifikimi ekonomik është i mundur?

HAYEK-u: Sigurisht që ka ndihmuar. Në çfarë shkalle është vështirë të thuhet. Për domethënien e drejtpërdrejtë të analizës së ekuilibrit në shpjegimin e gjërave që vëzhgojmë nuk kam pasur ndonjëherë dyshime. Mendova se ishte një koncept shumë i dobishëm për të shpjeguar rendin e gjërave, të cilin proceset ekonomike e synojnë pa mundur ta arrijnë plotësisht. Tani po përpiqem që disa koncepte të ekonomiksit t’i formuloj si një rrjedhë dhe jo si një forcë ekuilibruese, si të na duhej të mendonim, në kuptimin e plotë të fjalës, për faktorët që përcaktojnë lëvizjen e ujit në një shtrat të çrregullt. Në këtë mënyrë, mund ta konceptojmë shumë më mirë efektin e tyre. Por në analizë të fundit, ajo i atribuohet supozimit apo, siç stërhollohet nga ekonomistët, ‘të dhënave në dispozicion’, këtij koncepti qesharak, sipas të cilit nëse teorikisht supozoni se i njihni të gjitha faktet, konkluzioni që do nxirrni nga ky supozim mund të zbatohet menjëherë në të gjithë botën. Fillova të arsyetoja për këtë temë, teksa, me mikun tim të vjetër, Freddy Benhamin, shpotitnim ekonomistët kur flisnin rreth të dhënave që kishin në dispozicion, thjesht për të siguruar veten se çfarë ishte e dhënë, ishte vërtet një e dhënë. Pjesërisht, kjo më shtyu të vrisja mendjen se kujt i ishin dhënë në të vërtetë të dhënat. Të thuash ‘neve’, do të thotë praktikisht askujt. Ekonomisti supozon se të dhënat i jepen atij vetë, por ky është një trillim. Në fakt, nuk ekziston njeri që të njohë të gjitha të dhënat apo të gjithë procesin dhe, në vitet tridhjetë, kjo më çoi drejt idesë se i gjithë problemi ishte përdorimi i informacionit të shpërndarë mes mijëra njerëzve dhe të pazotëruar nga kurrkush. Njëherë që keni kuptuar këtë, është e qartë se koncepti i ekuilibrit të përgjithshëm nuk ju ndihmon dot të planifikoni, sepse kjo mund të realizohet vetëm nëse dini të gjitha faktet e njohura nga të gjithë njerëzit; por meqë kjo njohje është e pamundur, gjithçka është e pavlerë dhe një keqkuptim, pjesërisht i frymëzuar nga koncepti se të dhënat janë të fundme dhe të njohura për gjithkënd.

Mendoni se matematika ka një rol të rëndësishëm për të luajtur në teorinë e ekonomisë?

HAYEK: Po, por algjebra dhe jo matematika kuantitative. Algjebra dhe matematika janë një mënyrë e bukur e përshkrimit të një sistemi, pavarësisht nga madhësia e tij. Një matematikan i madh kishte thënë njëherë: “Thelbi i matematikës është ndërtimi i sistemeve”, por ekonomistët matematicienë e kuptojnë kaq pak matematikën, saqë besojnë se matematika e fortë duhet të jetë kuantitative dhe numerike. Mendoj se, në momentin që përqafon këtë konceptim, orientohesh në drejtimin e gabuar – të paktën, në lidhje me teorinë e përgjithshme. Nuk e mohoj, statistikat janë shumë të dobishme për të na njohur me situatën, por nuk mendoj se informacioni statistikor mund të japë ndonjë kontribut në shpjegimin teorik të proceseve. 

Cili është vlerësimi juaj për teorinë e lojës?

HAYEK: Nuk do të doja të tregohesha i pasjellshëm me mikun tim të vjetër, Oskar Morgensternin, por mendoj se libri i tij, ndonëse është një libër i shkëlqyer matematike, kapitullin I, atë kushtuar ekonomisë, e ka të gabuar. Mendoj se teoria e lojës nuk ka dhënë ndonjë kontribut të rëndësishëm në teorinë e ekonomisë, megjithatë është një teori matematikore interesante. 

Sa do të donit që zhvillimet e tridhjetë viteve të fundit të prapësoheshin? Drejt çfarë lloji shoqërie mendoni se do të evoluojë bota, nisur nga gjendja e tanishme e saj?

HAYEK: Sërish do të dëshiroja të eliminonim krejtësisht çdo barrierë të drejtpërdrejtë ndaj tregut – që të gjitha shërbimet qeveritare të kryheshin qartësisht jashtë tregut, përfshirë vendosjen e një dyshemeje minimale për njerëzit që nuk kanë mundësi të krijojnë një të ardhur të përshtatshme nga tregu. Atëherë, nuk do të kishim një përpjekje për të kontrolluar proceset e tregut, por thjesht do të ofronim një minimum jetik për gjithkënd jashtë këtij të fundit. Kjo, pa dyshim, nënkupton, në të vërtetë, eliminimin e plotë të aspekteve të drejtësisë sociale të saj, domethënë rishpërndarjen e paracaktuar, të qëllimshme, përtej garantimit të një minimumi konstant për këdo që nuk mund të sigurojë më shumë se ky minimum nga tregu. Të gjitha shërbimet e tjera të shtetit të mirëqenies janë më shumë çështje mase, të mënyrës së organizimit të tyre. Unë nuk e kundërshtoj idenë që qeveria të ofrojë një numër shërbimesh; unë jam kundër kur thuhet se qeveria duhet të ketë monopolin në çdolloj rasti. Për sa kohë që qeveria mund t’i ofrojë këto, çdo gjë është në rregull, por mundësia për ta bërë një gjë të tillë duhet t’u jepet edhe të tjerëve.

Pra, nuk jeni kundër kur qeveria prodhon, le ta zëmë, shërbime, nëse sektori privat nuk përjashtohet?

HAYEK: Jo. Sigurisht që këtu ka një vështirësi të madhe. Nëse këtë e bën qeveria – ofron shërbime nën kosto – nuk ka gjasë që të hyjë në mes konkurrenca nga sektori privat. Do të doja që qeveritë të ishin të detyruara, për sa kohë që shesin shërbime, ta bënin këtë në nivelin e kostove.

Edhe nëse ajo përfshihet në financimin e kërkesës? Ju po thoni se do ta lejonit një qeveri të ofronte një minimum, një dysheme; atëherë, a mendoni se kjo duhet ofruar edhe për disa shërbime të caktuara – për shembull, të shëndetit – apo thjesht për të ardhurat?

HAYEK-u: Thjesht si të ardhura. Me ç’kam parë nga Shërbimi Kombëtar Britanik i Shëndetit, lëkundjet dhe skepticizmi im vetëm sa vijnë e përforcohen. S’ka dyshim se në afat të shkurtër, ai u ofron një shërbim njerëzve, të cilët, përndryshe, do të kishin mbetur pa të, por nuk ka dyshim se kjo pengon progresin në shërbimin mjekësor – ku, ashtu si dhe gjithkund tjetër, konkurrenca është një parakusht thelbësor për progres. Dhe situata është tepër e rëndë, sepse shumica e britanikëve nuk e pëlqejnë sistemin e, megjithatë, mbizotëron mendimi unanim se kjo situatë është e pandryshueshme.

Pra, argumenti është të ketë apo të mos ketë konkurrencë në sektor, jo të përfshihet apo të mos përfshihet qeveria në këtë mes.

HAYEK: Pikërisht. Por, e dini çfarë? Këtë mendim tani unë e shtrij edhe te paraja.

Po, sapo do ta sillja në vëmendje. Së fundmi, ju i jeni rikthyer interesit tuaj të hershëm për teorinë monetare. Fillimisht, doja t’ju pyesja si e shpjegoni këtë rizgjim interesi për një temë me të cilën jeni marrë rreth viteve ’30?

HAYEK-u: Ka pasur një diferencë ndërmjet meje dhe gjithë miqve të mi, të cilët mbështetnin kurset e luhatshme të këmbimeve, ndërsa unë, ato fikse, qëndrim që duhet ta justifikoja nga pikëpamja intelektuale. Unë shkova drejt idesë së kurseve fikse, jo se isha i bindur se ky ishte domosdoshmërisht sistemi më mirë, por [sepse] ishte e vetmja mënyrë për të disiplinuar qeveritë. Nëse i çlironit qeveritë nga ky disiplinim, proceset demokratike – të cilat i kam analizuar në kushte të ndryshme – do të çonin drejt inflacionit. Edhe mbrojtja që i bëra kurseve fikse ka qenë e kufizuar. Unë isha kundër heqjes dorë nga kjo politikë vetëm në rastet kur njerëzit donin të përdornin kurset fleksibël si një mënyrë për të lehtësuar krijimin e inflacionit.

Kur problemi lindi në Gjermani dhe në Zvicër, kur diskutohej mënyra e mbrojtjes nga inflacioni i importuar, unë vetë isha pro kurseve të luhatshme. Në fakt, në rastin e Gjermanisë, pata argumentuar se ajo i kishte ruajtur kurset fikse për një kohë të gjatë duke pësuar detyrimisht inflacion, gjë që nuk duhet ta kishte bërë. Më ishte konfirmuar edhe nga burime të brendshme të Bundesbank-ut gjerman se ata ishin të vetëdijshëm për këtë, por mbanin edhe një fije shpresë se sistemi i kurseve fikse do ta ndrydhte inflacionin [në SHBA] dhe se e ndërmorën me vetëdije sakrificën e gëlltitjes së një pjese të inflacionit, në mënyrë që të parandalonin përhapjen e mëtejshme të tij në pjesën tjetër të botës. Ky ishte thelbi i tezës sime. Por kjo më shtyu natyrshëm drejt pyetjes nëse kjo politikë monetare ishte mënyra më e mirë e disiplinimit dhe drejt konstatimit se, ajo që e kisha marrë si të dhënë – se ndoshta standardi i arit kishte qenë i vetmi mjet politikisht i praktikueshëm për disiplinimin e qeverive – nuk mund të rikthehej më.

Edhe një rikthim nominal i standardit të arit nuk do të ishte efektiv, pasi është e pamundur të gjesh sot një qeveri të gatshme t’u bindet rregullave të standardit të arit.

Këto dy gjëra më bënë të dal në konkluzionin – dhe fillimisht, këtë e shpreha në formën e një shakaje të hidhët – se, për sa kohë qeveritë ndjekin politika si këto të tanishmet, nuk do të ketë zgjidhje tjetër, veçse t’u heqim qeverive monopolin mbi paranë. Pikërisht kjo më shtyu të arsyetoja mbi një çështje tejet interesante: çfarë do të ndodhte nëse paraja do të ofrohej në treg mbi baza konkurrence? Kjo hapi një kapitull krejt të ri në teorinë monetare dhe teksa zbuloja se sa shumë dritë duhej hedhur ende mbi këtë subjekt, gjithnjë e më tërheqës bëhej ai për mua. Ende shpresoj – dy vëllimet e pamfletit mbi denacionalizimin e parasë tashmë janë përfunduar – që të shkruaj një libër sistematik, të cilin do ta titulloj “Paraja e Mirë” [“Good Money”]. Duke e nisur me çfarë është në të vërtetë paraja e mirë – çfarë duam ne që të jetë paraja në të vërtetë – dhe pastaj duke u hedhur në pyetjen se, deri në ç’pikë ofrimi në mënyrë konkurruese i parasë e bën paranë të mirë në kuptimin e mësipërm.

PasPara

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *



Pas