Mapo Letrare

Arta Marku: Letërsia, destinacionet ku trenat nuk mbërrijnë

Verën e kaluar, kisha marrë librin “Kthinat e kujtesës” të Arta Markut, si bashkëshoqërues të një rrugëtimi të gjatë veror nëpër Peloponez duke menduar ta lexoja në intervalin e dy kapitujve të një tjetër libri “Kapedan Mihali” të shkrimtarit të mirënjohur Nikos Kazantzaki. Por, sapo fillova të lexoja faqet e para, u gjenda e mbërthyer në rreshtat ku shpaloseshin kujtime të njerëzve për të cilët kisha dëgjuar të flitej, për disa të tjerë që i njihja apo të tjerë akoma që kanë qenë e janë të pranishëm në jetën tonë nëpërmjet mediave.

Të them që libri më pëlqeu, është pak, sepse, falë shkrimit karakteristik të Arta Markut, u shndërrova në një spektator të projektuar në kujtimet e personazheve, duke ndier nga afër erën e hekurit të nxehtë mbi këmishën që digjej, apo duke shoqëruar piktorin Kodheli në hapat e tij të parë të dashurisë me romanen e bukur Teresa, apo në shtëpinë e doktorit që shpëtoi nga zhdukja shumë hebrenj dhe, në fund, në dhomën e spitalit ku këngëtarja Anida Take i shkruante letra dashurie bashkëshortit të saj.



Arta, “Kthinat e kujtesës” ka në qendër gjashtë personazhe të njohur të botës kulturore shqiptare, një mozaik i vërtetë jetësh, që gjurmojnë historinë moderne shqiptare që nga vitet ’30 e më tej. Pra është një udhëtim në kohë por gjithashtu dhe një “thirrje e qetë” për të mos harruar. Përse pikërisht nëpërmjet këtyre personazheve? Çfarë ju shtyu të zgjoni këto kujtime të fjetura?

Në fillim dua t’ju them se si u shkrua libri, parimet që më udhëhoqën në rrëfimin tim:

Kur diku pata lexuar se “Letërsia është një udhëtim për ata që nuk e marrin dot trenin” m’u duk fantastike. Pikërisht për vërtetësinë e thënies. Sidomos, teksa treni nuk merret dot, në asnjë mënyrë, për një udhëtim në të shkuarën, s’na mbeten veç kujtimet, tonat dhe të të tjerëve, të paraardhësve të llojllojshëm që i mësojmë në mënyra të llojllojshme edhe nëpërmjet letërsisë. Pra letërsia është tërësia e destinacioneve ku trenat nuk shkojnë dot kurse “Kthinat e kujtesës” është treni im.

Udhëtimi në kujtesë është tepër interesant, në kujtesën me K të madhe them. Sigurisht më shumë se sa të vërtetën, depërtimi nëpër kujtime na zbulon përjetimet e atyre që i mbartin kujtimet. Sepse në fakt gjithsecili nga ne, për të njëjtën ngjarje ka përjetime të ndryshme nga tjetri. Kështu  edhe personazhet e mi: tek rrëfejnë të shkuarën e tyre, në fakt rrëfejnë filtrimin e asaj që u ka ndodhur. Pastaj nga një filtër kalojmë te tjetri. U vjen radha filtrave të mi. Kujtesa e personazheve, e mbërritur tek unë nëpërmjet filtrave të tyre vetjakë, hyn tashmë në filtrat e mi.

Me pak fjalë: Ata personazhe janë zgjedhur pikërisht si pasojë e përjetimit tim të historive të tyre. Rrëfimet e tyre, pikërisht të atyre 6 personazheve që janë pjesë e librit, u bllokuan në rrjetën e filtrave të mi. Nuk ishin aq të imta, aq të papërfillshme sa për të rënë nga thurima e rrjetës sime.  Mesa duket nuk isha peshkatare e zakonshme, isha peshkatare perlash. Ja pse pikërisht ata të gjashtë: ishin perlat e bllokuara në rrjetën time, ose më saktë kështu i perceptova unë.

Kujtimet e fjetura, thoni ju. Ndoshta kujtimet flenë, ndoshta duket sikur flenë. Por e sigurt është që nuk vdesin. Dhe jo më kot nuk vdesin. Pikërisht për t’u përçuar.

Dua të citoj Martin Camajn që thotë diku: “Ka rrethana në jetën e njeriut që ky don me i harrue. Porsa qet kryet një këso ngjarjesh në kujtesën e tij, ai e ndrydh, për shpirt kishte me e nxjerrë me gjithë rranjë prej fundit të zemrës, por s’ban! Papritmas kujtimet e pakënaqshme mbijnë dikund ku as ndërmend nuk të shkon…

Pra harresa nuk ekziston. Kujtimet nuk zhduken. Ne s’na mbetet, veç t’i shkruajmë.

Kur e takova Edi Luarasin, një nga personazhet e librit tim, historinë e së cilës e perceptova të parën si të denjë për ta shndërruar në letërsi, i kërkova thjesht të më rrëfehej. Unë e kisha të qartë çfarë kujtimesh desha prej saj, por më dukej arrogante t’i bëja një kërkesë të drejtpërdrejtë për çfarë më interesonte. S’kisha të drejtë tek e fundit t’i zgjoja ato kujtime që ju i quani “të fjetura” ndërsa Camaj “për shpirt kishte me i nxjerr me rranjë prej fundit t’zemrës”. Pra, duhej ngritur sipari ngadalë. Më trego për veten, i thashë artistes. Çfarë, nga t’ia nis?, më pyeti. Nga kujtimet e bukura, ia ktheva. M’i ngli sytë gjatë, ndezi një cigare dhe filloi: Të bukura! E di Arta se çfarë janë kujtimet e bukura? Janë një guaskë e mbyllur në fund të detit. Ti zhytesh thellë për ta marrë, ia del. Por, kur ngjitesh në sipërfaqe dhe e hap, sheh që guaska brenda është bosh, nuk ka asnjë perlë. Pastaj, dalëngadalë, sipari u ngrit. Njerëzit kanë nevojë të rrëfehen. U duhet vetëm një vesh për të dëgjuar. Se kujtimet janë për t’u rrëfyer, jo për t’u ruajtur dhe ato që për shpirt kishin dasht me i shkul prej zemre.

Në krye të herës, në fakt, unë doja thjesht të dokumetoja disa copëza jetësh që ia vlente të zbardheshin e të njiheshin prej të gjithëve. Siç zakonisht bën një gazetar, po bëja edhe unë. Pastaj pavetëdijshëm kujtimi i kujtimeve të të tjerëve më ngacmonte… Dhe kështu nisi libri “Kthinat e kujtesës”.

 

Në artikuj të ndryshëm që janë shkruar për këtë vëllim me tregime vihet theksi mbi vuajtjet gjatë regjimit komunist në Shqipëri. Edhe pse shumica e portreteve evoluojnë gjatë kësaj periudhe të dhunshme të historisë me gjithë shenjat që ajo ka lënë mbi lëkurën e secilit, kam përshtypjen dhe jo vetëm, se keni dashur të shkoni përtej fakteve, të hulumtoni psikologjinë njerëzore, ndjenjat, pasionet, forcën e karakterit dhe atë çka e ndihmon njeriun të ecë përpara, shpresa dhe dashuria.

Faleminderit për përshtypjen. Kam dashur pikërisht të hyj e të depërtoj në psikologjinë njerëzore, të hedh dritë aq sa mundem mbi brendinë e njeriut, të peronazheve të mi. Kam tentuar t’i interpretoj pasi i kam zbuluar. Kam dashur të them me fjalët e mia atë që kam lexuar te Kaligula e Kamysë se “frika është e vetmja ndjenjë e pastër e kulluar dhe e qashtër që fisnikëria i buron nga zorrët e barkut” (e adhuroj këtë thënie që fisikëron një ndjenjë që njerëzit e denigrojnë dhe gjithnjë përpiqen ta fshehin); kam dashur të them se dashuri do të thotë sakrificë, vetmohim; kam dashur të këmbëngul, siç besoj, te përçimi i geneve, i të mirës apo edhe i të keqes nëpërmjet tyre; kam dashur të flas për të papriturën në jetën e njeriut që kthen përmbys gjithçka, për fatin a rastësinë si mbret i botës… Pra kam dashur të hap frengji mbi “kthina”, në mos për t’u depërtuar nga rrezja, të paktën për t’u flladitur nga ajri. Sa i përket kohës apo vendit të zhvillimit të ngjarjeve, terrenit  mbi të cilin perzonazhet vënë këmbët, apo sfondit, ato nuk janë qëllim në vetvete. Ashtu ka ndodhur, në ato kohë e ato vende më kanë çuar personazhet dhe historitë e tyre që kanë qenë reale, por në thelb më ka interesuar thjesht e SHKUARA si një TATUAZH MBI LËKURËN E NJERIUT. E shkuara jo si retrospektivë e thjeshtë por si retrospektivë introspektive. Ajo lloj e shkuare që jo vetëm na përndjek por edhe na flet, na kumton për njeriun. Pashmangshëm paraqitet edhe koha apo vendi, se fundja kanë ndikimin e vet edhe ato.

Tani që po shkruaj për librin tim, më vijnë në mendje shkrimtarët që intervistoj në emisionin Bibliotekë. E dini se çfarë më thonë? Shpjegimet mbi librin në fakt vijnë më pas. Kur shkruhet jo gjithçka është kaq racionale. Epo me shumë gjasë kështu po ndodh edhe me mua… kështu po e lexoj tani atë që kam shkruar më parë.

 

 

Në romanin e tij të fundit, Patrick Modiano shkruan: “Kujtimet kanë një jetë të tyren, një jetë bimore. Ndonjëherë zhduken, shfaqen sërish në një formë paksa të ndryshme, të ngjashme disi me bimët që jetojnë në ujërat e fjetura”[1]. Çfarë zgjon tek ju një thënie tillë? Gjatë karrierës tuaj të gjatë keni pasur mundësinë të mblidhni shumë materiale për të ushqyer kthinat tuaja të kujtesës, sa e rëndësishme ka qenë kjo për t’ju shtyrë drejt karrierës së shkrimtarit?  

Më duket e mrekullueshme “jeta vetjake e kujtimeve” e pavarur nga personi që i mbart apo personi të cilin e përcaktojnë. Pra njeriu bën jetën e vet dhe brenda jetës së tij një jetë tjetër, ajo e kujtimeve që zhduken e shfaqen pa humbur kurrë. Sigurisht i kemi përjashtuar vogëlsitë e pafundme që e rrethojnë jetën e njeriut sepse ato harrohen, humbin. Gjithsesi, NJERIU ËSHTË KUJTESË. Dhe sa më shumë kalon koha, në kuptimin e moshimit, aq më shumë njeriu është kujtesë. Aq më shumë të shkuar kemi pas e aq më pak të ardhme përpara. Prandaj fëmijëria   është e lumtur se nuk ka kujtime, ose ka fare pak të tilla dhe të lehta si puplat. “Prapa shndrit kujtimi, përpara kureshtja”, thotë Preç Zogaj në një poezi. Por shndritja e kujtimit bëhet gjithnjë e më verbuese duke e lënë pas shndritjen e kureshtjes që përvoja gjithnjë e më shumë e fashit. Ndoshta nganjëherë efekti verbues bie, por e gjitha kjo ndodh sepse llamba që lëshon dritë ka zënë pak pluhur, me t’ia fshirë ajo do të verbojë sërish me dritën e saj. Pak a shumë siç thotë Modianoja me metaforën e bimëve të ujit. Mendoj se kujtimet – të të tjerëve sigurisht se të miat, vetjaket, janë pak e nuk mjaftojnë, ose ngaqë janë të miat dhe jam mësuar me to, nuk më bëjnë përshtypje – janë lëndë e  jashtëzakonshme letërsie, e për pasojë shtysa shkrimtarësh. Unë i ngacmoj gjithnjë të tjerët, i pyes, tek e fundit është detyra ime, si gazetare. Mbetet që rrëfimet e tyre t’i perceptoj si perla që të bllokohen në rrjetën time që të shndërrohen më pas në tregime të reja.

Intervistoi: Amantia KAPO

[1] (« Les souvenirs ont une vie propre à eux, une vie végétale. Parfois ils disparaissaient, réapparaissent sous une forme légèrement différente, un peu comme des plantes qui existent dans les eaux dormantes. »)

PasPara

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *



CLOSE
CLOSE
Pas