Ballina Mapo Letrare Stefan Çapaliku, askurrë nuk i ikim të vërtetës ndaj dhe klithim në...

Stefan Çapaliku, askurrë nuk i ikim të vërtetës ndaj dhe klithim në vetvete…


“Secili çmendet simbas mënyrës së vet” – roman nga Stefan Çapaliku/ Syprina kthehet në thellësi. S. Çapatiku e zotëron këtë veti, di t’i bashkojë këto dy skaje. Lexuesi këtu është edhe njeriu që ka qejf të përsiatet e të meditojë, edhe njeriu që do të gazmojë hareshëm me qyfyret dhe shpotitë. Ai lakadredhet mes vetëdijes së rëndomtë dhe vetëdijes së selitur.

Nga Josif Papagjoni


Pata shkruar një vit më parë për romanin “Secili çmendet simbas mënyrës së vet” të Stefan Çapalikut, dhe ja ku vjen, le ta quajmë, vëllimi i dytë i tij me po të njëjtin titull. Mund ta quash pikërisht “vëllimi i dytë”, pasi struktura narrative është po ajo, mënyra e konceptimit dhe prosedeu po ai, madje edhe ligjërimi dhe stili po ata, ani pse këtu, tek ky roman, shumë pak mund të ndryshohet diçka, ndoshta-ndoshta diçka te elemente të Stilit dhe ligjërimit. Afërmendsh se ndryshon koha, njerëzit që bëhen objekt rrëfimi, rrethana ku vendosen bëmat dhe përjetimet e heroit-autor, krejt ajo çka po ndodh e si po ndodh. Jemi pra në po të njëjtën udhë, peizazhi bri saj ndryshon, relievi i rrëfimit, doemos dhe sinteza për kohën. Po njësoj romani të rrëmben me zhdërvjelltësinë dhe shkathtësinë e rrëfimit, me ligjërimin e shpenguar, ku ndjeshmëritë vetjake përthyhen në ndjeshmëritë e një personazhi që bëhet shenjë dhe përfaqësues i brezit të vet. Andaj dhe gjithçka që na thuhet dhe se si na thuhet, nuk i takon përjashtimisht Stefan Çapalikut, rioshit dhe studentit Stefan Çapaliku në fundvitet ’80, por edhe memories sonë historike (tashmë), asaj që pak nga pak po shtresohet në vetëdijen e kombit dhe po merr trajtat e faktit historik, të vetë historisë, doemos të gëlltitur nga shpirti i autorit dhe të riderdhur: si materie letrare në formë, por historike në thelb. Sepse romani nuk i largohet trajtës së një rrëfimi sa letrar, aq dhe eseistik, memorialistik, personal. Ngjan si një rrëfim i jetës vetjake të autorit, por në fakt ai shkon tutje saj. Kësisoj e tërësishmja bulbon tek e përveçmja, e domosdoshmja te rastësorja, shumëçkaja te “diçkaja”. Qasja autobiografike, me ndryshime e redaktime emrash (mbase), ndofta edhe të ndoca ngjarjeve prej një hapësire përtej personale, që marrin konotacione mirëfilli historike të kohës para vitit 1990 dhe pas vitit 1985 (vdekjes së diktatorit), më duket se e bën pikërisht kureshtndjellës librin si dhe vetë rrëfimin. Si e qysh, kjo është diçka që vetëm misteri i krijimit e di, mbase edhe ai s’e shpjegon dot, pasi gjithçka formësohet shumë thellë, aty ku buisin përjetimet dhe kujtesat e plagosura, ato që i bishtnojnë shkatërrimit dhe përmbytjes pa anë e cak të harresës, lumnajës së rëndomtësive dhe gjësendeve të përditshmërisë. Koha vetë bën një përzgjedhje, shosha e saj tundet vetiu dhe ti dallon spërndritjet. Kanë mbetur cipës së mbamendjes pikërisht ata guralecë, edhe pse ndonjëherë si të “zakonshëm”, por që kanë aftësinë e spërndritjes mbi kohën, situatën sociale e shpirtërore që zotëronte atëbotë. Dhe e thjeshta, e zakonshmja, thuajse e rëndomta bëhen të ndërlikuara, përgjithësuese, simptomatike. Syprina kthehet në thellësi. S. Çapatiku e zotëron këtë veti, di t’i bashkojë këto dy skaje. Lexuesi këtu është edhe njeriu që ka qejf të përsiatet e të meditojë, edhe njeriu që do të gazmojë hareshëm me qyfyret dhe shpotitë. Ai lakadredhet mes vetëdijes së rëndomtë dhe vetëdijes së selitur. Ndoshta edhe marrja dendur me dramën, e cila kërkon ngjeshje, tubim idesh dhe emocionesh, një gjuhë lakonike, më pastaj nënshtresa semantike përmes simbolikave të rrokshme lehtësisht dhe bashkëshoqërimeve ideore, e ka ndihmuar autorin që me gjësende jo fort dramatike në dukje, të ndërtojë struktura narrative të shkathëta, një trysni dhe suspansë që nuk na e lodh mendjen, përkundrazi na grish të shkojmë më tej dhe të qeshim shpesh e më shpesh: Ja këtu, me këtë ndodhi, ja atje me atë, ja më tutje edhe me një tjetër, një pas një, derisa faqja e fundit të mbyllet. Dhe fill më pas ne sikur gjendemi në kurth e pyesim: Po më tej?! Afërmendsh, ka një “më tej”, një vëllim të tretë për kohën e pas vitit 1990, kur nisin proceset demokratike dhe shija e lirisë, ndoshta dhe një të katërt, që rrotullohet mendjes së autorit si në mug, për të krijuar kësisoj një epos në katër vëllime dhe për ta dhënë Shqipërinë dhe njeriun e saj në zgripin e ndërrimit të epokave. Një synim ambicioz, i lavdërueshëm, sa dhe i rrezikshëm.

Pse i rrezikshëm? Sepse jo përherë ajo që godet me romanin e parë, rivjen në po atë lartësi e mprehtësi si te romani i dytë. Unë e pata këtë merak. Ky roman, vëllimi i dytë, m’u duk disi më i “shkurtër” se vëllimi i parë, por më i “gjatë” si lexim. E thashë, stili nuk ndryshon, as mënyra e rrëfimit, gjer dhe struktura. Por, ndoshta, ndryshon fuqia e sintezës së ndodhisë dhe personazhit që e hasim tek e para, besoj edhe te fuqia e ironisë, paçka se edhe këtu ajo është gjithkund e pranishme. Por ironia tanimë vjen shpesh si shaka, si hare, gjysmë anekdotë, si gazmore, me tipa e veprime gjysmë eksentrikë, me ndoca njerëz të krisur e huqe çudane, që e lezetojnë leximin, por nuk bëjnë po të njëjtën gjë edhe me lartësimin e ideve, thënë ndofta më qartë: me shuplakën ndaj marrëzisë kolektive dhe ankthit të fshehur nga një litar që rrinte ende shtrënguar në grykën e njerëzve. Vitet 1985-1990 ishin vite të shushatjes, hutimit, të pritjes së madhe për ndryshim, një farë tërheqjeje nga bastionet e vrazhda e kriminale që ngriti miti dhe hija e Enver Hoxhës, dhe me shpresën e një lëshimi. Por gjithsesi njerëzit e tranuar ndër vite e kishin brenda barkut të kohës farën e krimit dhe të frikës. Autori me të drejtë, ndofta edhe pa e pasur si synim këtë, i ka mëshuar aspektit grotesk kur gjësendet vijnë e marrin një trajtë edhe anekdotike, kur shumëçka kthehet në një lëvozhgë pa thelb, qesharake edhe në dukje, në shprehje, si ajo poçja varur pas bishtit të qenit, një maskaradë me dyqanet e ushqimeve bosh, me urinë në prag dhe kufijtë e sfiduar nga kokëkrisurit e kohës që s’i duronin dot më demagogjitë e radhës, një zhurmë e madhe kinse “gorbaçoviane” për kurrgjë, frika e fshehur e kastës komuniste shqiptare krejt e tredhur nga plumbat mbi Nikolae Çausheskun dhe të shoqen e tij. Vorbulla njerëzore lëvizte e ziente përbrenda. Ajri qe i mbarsur me rebelimin e pritshëm, aty, mu në zgrip të frikës.

Rrëfimi nis me diç të paqartë për fatin e heroit, i cili porsa ka mbaruar maturën dhe ndodhet në udhëkryqin: ose një bursë studimi në Tiranë, ose një kotni rrugëve të Shkodrës, tymtajës së lokaleve me ca qofte e pak birrë, sepse mbi “biografinë” e tij rëndonte burgosja e dajës. Por fati qe me të dhe ai kaloi katër vjet si student për letërsi auditorëve të shpotitur me lezet të fakultetit dhe rrugëve këndellëse të Tiranës me shokët e vet, herë ngacmuar apo shkrirë gazit me spica e shaka, me marri e zullume, herë me përjetime intelektuale prej studenti dhe herë tjetër me një tufë poezish të Ana B, ku digjej prushi i një erotike midis dashurisë, të lakmuarës, epshit, tundimit dhe poetikës së moshës studentore, që s’mbetet, dreqi ta marrë, edhe pa një vel pikëllimi e zhgënjimi në fund. Një fletorkë poezie “ndryshe” nga vargjet e stisura të poetëve mendjetredhur të kohës… Kjo nyje kthehet në një farë ankthi të fshehur, në një palimpsest që gjeneron, edhe kur personazhi zhduket, diç të pathënë ende, diç që kërkohet të rishfaqet, të shpjegohet, të marrë një fund, sikundër e shohim në fletët e mbrame të romanit me befasinë e “martesës” së Ana B. me një oficer sigurimi të transferuar a të ‘internuar’, s’merret vesh se si. E rëndësishme është se ajo dhe bukuria e saj ishin uzurpuar nga hijet e shtetit. Është një viktimë apo një e përdorur, e ç’rëndësi ka! Ana B. nuk është më ideali i sfidës së disa vargjeve të “krisura” që shembnin idiotësitë e realizmit socialist! Ka një shpoti që mbështjell tej e tej thuajse gjithçka, qysh nga ajo letra e Gjenarin Gajtazit drejtuar Ramiz Alisë me mendjeshkuljen e tij (dhe jo vetëm të tij), me ankesat e fyerjes dhe poshtërimit të dinjitetit e familjes se shokët e punës i paskëshin vjedhur racionin e sallamit?! Një rreng prej “shejtanash” ngjet me falsifikimin e vërtetimit të Lidhjes së Shkrimtarëve e Artistëve që i është dhënë autorit si krijues i ri i talentuar, por që tashmë përdoret me emrin e një djali të sekretarit të partisë së një kooperative, Selamiut, i cili falë këtij truku fiton bursë, i shpëton kazmës, paçka se me nota të dobëta dhe që i mbetet përjetë mirënjohës autorit. Disiplina e rreptë e zboreve ushtarake dhe idiotësitë e tyre, qyfyret e jetës në konvikt dhe orët e leksioneve. Një trishtim dhe dëshpërim rrjedh në faqet ku përshkruhet emërimi dhe shkuarja e autorit në Lekbibaj të Tropojës, ai mjerim njerëzish të pabëzajtë aty, gjendja e arsimit (autori detyrohet të japë rusisht sepse s’ka mësues), dhembshuria që shoqëron jetën e atjeshme, nxënësit, mësuesit, fatin e njerëzve mbetur humbëtirave… Fort e bukur është edhe zbritja në jug te njerëzit e nënës (Mamës), dasma, dehja dhe një lezet i thënë çiltërsisht e me humor për veten, vrapimi drejt detit magjepsës dhe hedhja në ujë me brekët e bardha… Kudo ndihet shpotia e autorit, një tallje e lehtë, më shumë me ata që e kanë shoqëruar në jetë por dhe me veten, dhe e gjitha ka pranë poshtë shakasë përherë edhe një lëndim, madje-madje një trishtim i hollë rri si velaturë faqeve të romanit, një farë mëshire a vetëkeqardhjeje për njerëzit, kohën e mbrapshtë, absurdin, budallallëkun, tjetërsimin e skajtë, mjerimin dhe gjithë lojën e një shoqërie kinse të drejtë, humane, por që nën petkun e spërndritjes propagandistike, qelbej një jetë e ndyrë, përplot ngërthe, idiotësi, frikë, mjerim, marrëzi, ngulfatje. Autori shpesh përdor alogjizmat si mjet për ta bërë të dhimbshëm episodin, tashmë te pasoja e nënkuptuar, gjer te frika dhe tmerri. Pra e frikshmja, dramatikja, tragjikja, e përçudnuara, e neveritshmja nuk vijnë përmes një qasjeje të kahut “dëftor-rrëfimor”, d.m.th si pohim e përjetim i drejtpërdrejtë, por i ndërmjetësuar përmes humorit, ironisë, sarkazmit, talljes. Prandaj dhe ne përherë, teksa i lexojmë fletët e këtij romani, pa e kuptuar as vetë, kemi tërhequr buzën në një ironi që lëndon, që na dhemb përbrenda aq fort. Dhe e kalojmë me pak gaz buzëve. Dhe i themi kujtesës të na ndihmojë që të ikim tutje, dhe e ftojmë harresën që të distancohemi prej zymtimit dhe dëshpërimit të saj. Por askurrë nuk i ikim të vërtetës ndaj dhe klithim në vetvete: Fat dreqi, kohë dreqi! Sa mirë që ajo kohë theu qafën!…                     



SHPËRNDAJE

PËRGJIGJU

Please enter your comment!
Please enter your name here