A do të mbijetojë fryma liberale?

Postuar më: 11 January 2017 10:02

economicsNga Joseph S. Nye, Jr*

Bota ka ndryshuar dhe po ndryshon shumë. Nye analizon me hollësi të gjithë faktorët që e kanë bërë botën, liritë dhe liberalizmin më të dobët. Ai shprehet se gjithsesi shpëtimi është vetëm mbijetesa e këtyre ideve.

Shtetet e Bashkuara, gjatë shekullit XIX, luajtën një rol minor në balancën botërore të pushtetit. Vendi nuk kishte një ushtri të madhe të gatshme, dhe në fund të vitit 1870, marina amerikane ishte më e vogël se flota e Kilit. Amerikanët nuk hezituan aspak për të përdorur forcën për të pushtuar territore ose burime natyrore (sikurse Meksika dhe kombet Native Amerikane mund të dëshmojnë), por në pjesën më të madhe, edhe qeveria amerikane dhe publiku amerikan kundërshtoi përfshirjen e rëndësishme në çështjet ndërkombëtare jashtë hemisferës Perëndimore. Flirti me imperializmin, në fund të shekullit, tërhoqi vëmendjen e SHBA jashtë, reflektuar me rolin amerikan gjithnjë në rritje, në ekonominë botërore, duke hapur rrugën për presidentin Woodrow Wilson për të përfshirë Shtetet e Bashkuara në Luftën e Parë Botërore. Por kostot e luftës dhe dështimi i përpjekjes ambicioze të Wilson për të reformuar politikën ndërkombëtare pas kësaj, e kthyen edhe një herë vëmendjen e SHBA në punët e brendshme, gjatë viteve 1920 dhe 1930, duke çuar në situatën e çuditshme të një fuqie gjithnjë e më të madhe, që e mbante veten larg nga një botë gjithnjë e më e trazuar. Ashtu si homologët e tyre në vende të tjera, politikëbërësit amerikanë kërkuan për të çuar përpara interesat kombëtarë të vendit të tyre, zakonisht në mënyrë të drejtpërdrejtë, në rrugë ngushtësisht të përcaktuar. Ata e konsideruan politikën dhe ekonominë ndërkombëtare si konkurrencë intensive midis shteteve, vazhdimisht luanin për pozitë dhe favore. Kur filloi Depresioni i Madh, zyrtarët amerikanë, si dhe të tjerë, nxituan për të mbrojtur ekonominë e tyre të brendshme, sa më shpejt dhe plotësisht të ishte e mundur, duke miratuar tarifa gati si lëmoshë ndaj fqinjëve dhe duke thelluar krizën me këtë proces. Pak vite më vonë, kur lindi diktatura e egër duke kërcënuar paqen, ata dhe homologët e tyre në Evropë dhe gjetkë, bënë diçka të ngjashme në sferën e sigurisë, duke u përpjekur të injorojnë rreziqet në rritje, të shmangin përgjegjësitë, ose të eliminonin konfliktet përmes pajtimit. Në një moment, Shtetet e Bashkuara e panë veten si fuqia më e madhe botërore, por nuk i kishte kushtuar vëmendje apo burime sigurimit të të mirave publike globale të tilla si ekonomia e hapur apo siguria mbarëbotërore. Nuk kishte asnjë qëllim për të udhëhequr nga SHBA përmes një rendi liberal në vitin 1930, dhe rezultati ishte një “dekadë e pandershmërisë së ulët”, për të cituar fjalët e W.H. Auden, ku mbizotëroi depresioni, tirania, lufta, dhe gjenocidi. Me vendet e tyre tërhequr në atë luftë, pavarësisht përpjekjeve të tyre për ta shmangur atë, zyrtarët perëndimorë kaluan gjysmën e parë të vitit 1940, duke u përpjekur për të mposhtur fuqitë e Boshtit, ndërkohë që kishin punuar për të ndërtuar një botë të ndryshme dhe më të mirë. Në vend që të vazhdonin të shihnin çështjet ekonomike dhe të sigurisë si shqetësime vetëm kombëtare, ata tani kërkojnë të bashkëpunojnë me njëri-tjetrin, duke hartuar një sistem të bazuar në rregulla, që teorikisht do të lejonte kombet të gëzojnë paqe dhe prosperitet të përbashkët.

Rendi botëror liberal që u shfaq pas vitit 1945, ishte një grupim vlerash që lirisht lidhte institucione shumëpalëshe, në të cilat Shtetet e Bashkuara do të garantonin të mirat publike globale të tilla si tregtia e lirë dhe liria e lundrimit detar, ku edhe shtetet më të dobëta do të kishin prezencë institucionale në ushtrimin e pushtetit të SHBA. Institucionet Bretton Woods filluan të ngrihen, ndërsa lufta ishte ende në zhvillim e sipër. Kur vendet e tjera ishin shumë të varfra apo të dobëta për të ruajtur pavarësinë e tyre, administrata Truman vendosi të prishë traditën amerikane dhe të futej në aleanca të hapura, për të siguruar ndihmë të rëndësishme për vendet e tjera dhe për të vendosur forcat ushtarake amerikane jashtë vendit. Uashingtoni i dha Mbretërisë së Bashkuar një kredi të madhe në vitin 1946, mori përgjegjësinë për mbështetjen e qeverive pro-perëndimore në Greqi dhe Turqi në vitin 1947, investoi shumë në rimëkëmbjen Evropiane me Planin Marshall, në vitin 1948, krijoi NATO-n në vitin 1949, udhëhoqi një koalicion ushtarak për të mbrojtur Korenë e Jugut nga pushtimi në vitin 1950, dhe nënshkroi një traktat të ri të sigurisë me Japoninë në vitin 1960.

Këto dhe veprime të tjera, përforcuan rendin dhe përballuan fuqinë sovjetike. Sikurse diplomati amerikan George Kennan dhe të tjerë vunë në dukje, ishin pesë qendra të rëndësishme të prodhimit industrial dhe forcës në botën e pasluftës: Shtetet e Bashkuara, Bashkimi Sovjetik, Mbretëria e Bashkuar, Evropa kontinentale, dhe Azia Verilindore. Për të mbrojtur veten dhe për të parandaluar një luftë të tretë botërore, Uashingtoni zgjodhi për të izoluar Bashkimin Sovjetik dhe lidhi veten ngushtë me tre të tjerë, dhe trupat amerikane mbetën në Evropë, Azi, dhe gjetkë edhe sot. Dhe në këtë kuadër, ndërvarësia ekonomike, sociale dhe ekologjike globale u rrit. Rreth vitit 1970, globalizimi ekonomik e kishte marrë veten në nivelin që kishte arritur para se të ndërpritej nga Lufta e Parë Botërore në 1914.

Miti që ishte ngritur rreth këtij rendi, mund të konsiderohet i ekzagjeruar. Uashingtoni mund të ketë shfaqur një preferencë të përgjithshme për demokraci dhe transparencë, por shpesh ka mbështetur diktatorë ose ka bërë lëvizje cinike për interesin e tij gjatë rrugës. Në dekadat e para të saj, sistemi i pasluftës ishte i kufizuar kryesisht në një grup të shteteve të të njëjtit mendim, përqendruar në bregdetin Atlantik; ajo nuk ka përfshirë shumë vende të mëdha të tilla si Kina, India, dhe shtetet e bllokut sovjetik, dhe kjo nuk ka patur gjithmonë efekte beninje te këta të fundit. Shtetet e Bashkuara nuk ishte hegjemonike në terma ushtarakë globalë, sepse Bashkimi Sovjetik balanconte SHBA. Madje, edhe kur pushteti i saj ishte superior, Uashingtoni nuk mundi të parandalonte “humbjen” e Kinës, ndarjen e Gjermanisë dhe Berlinit, një barazim në Kore, shtypjen sovjetike të trazirave brenda bllokut të saj, krijimin dhe mbijetesën e regjimit komunist në Kubë, dhe dështimin në Vietnam.

Amerikanët kanë patur debate të ashpra dhe dallime partiake mbi ndërhyrjet ushtarake dhe çështje të tjera të politikës së jashtme gjatë viteve dhe shpesh janë ankuar rreth shpenzimeve për mbrojtjen e vendeve të tjera të pasura. Madje, suksesi i provuar i rendit për të ndihmuar në sigurinë dhe stabilitetin e botës, gjatë shtatë dekadave të fundit, ka sjellë një konsensus të fortë mbi mbrojtjen, varësinë dhe zgjerimin i këtij sistemi, që ka qenë dhe vazhdon të jetë detyra kryesore e politikës së jashtme amerikane.

Por tani, kohët e fundit, preferenca dhe qëndrueshmëria e rendit janë vënë në dyshim si kurrë më parë. Disa kritikë, si Presidenti i zgjedhur Donald Trump, kanë argumentuar se kostoja e mbajtjes së rendit i superon përfitimet që rrjedhin prej saj dhe se Uashingtoni do të bëjë mirë të trajtojë çështjet e ndërveprimit të tij me vendet e tjera në një bazë transaksionesh rast pas rasti, duke u siguruar që të “fitojë” në vend që të “humbasë” në secilën marrëveshje ose angazhim të mëtejshëm. Të tjerë thonë se themelet e rendit janë gërryer për shkak të një tranzicioni të pushtetit global afatgjatë global, ku u përfshi nga rritja dramatike e ekonomive aziatike si Kina dhe India. Ndërsa disa të tjerë e shohin atë si të kërcënuar nga një shpërqendrim të zgjeruar të pushtetit të qeverive, në favor të aktorëve joshtetërorë, në saje të ndryshimeve të vazhdueshme në politikë, shoqëri, dhe teknologji. Rendi, me pak fjalë, po përballet me sfidat e tij më të mëdha për të gjithë brezat. Mund dhe a do të mbijetojë?

Pushteti i sfiduar dhe i ndarë

Të mirat publike janë përfitimet që zbatohen për të gjithë dhe që nuk i mohohen askujt. Në nivel kombëtar, qeveritë ofrojnë shumë nga këto te qytetarët e tyre: sigurinë për njerëzit dhe pronën, infrastrukturën ekonomike, ruajtjen e mjedisit. Në mungesë të një qeverie ndërkombëtare, të mirat publike globale, klima e pastër globale apo stabiliteti financiar ose liria e lundrimit detar, shpesh janë siguruar nga koalicionet e drejtuara nga fuqia më e madhe, e cila përfiton më shumë nga këto të mira dhe që mund të përballojë pagesat për to. Kur fuqitë e mëdha nuk e vlerësojnë këtë dinamikë, të mirat publike globale prodhohen me pakicë dhe të gjithë vuajnë.

Disa vëzhgues shohin si kërcënim kryesor për rendin e tanishëm liberal, rritjen e shpejtë të një Kine, që nuk mban gjithmonë parasysh faktin se përfitimet nga rritja e madhe mbartin me vete edhe përgjegjësi të mëdha. Ata shqetësohen për faktin se Kina është duke superuar Shtetet e Bashkuara në pushtet dhe se kur ta arrijë këtë, ajo nuk do të mbështesë rendin aktual, duke e konsideruar atë si një imponim të jashtëm që reflekton interesat e të tjerëve më shumë se të sajat. Gjithsesi, ky shqetësim është i gabuar për dy arsye: Kina ka pak gjasa të mposhti pushtetin e Shteteve të Bashkuara së shpejti dhe se ajo e kupton dhe e vlerëson rendin më shumë se ç’është perceptimi i zakonshëm.

Në kundërshtim me urtësinë konvencionale aktuale, Kina nuk është gati për të zëvendësuar Shtetet e Bashkuara si shtet dominues në botë. Pushteti përfshin aftësinë për të marrë atë që ju dëshironi nga të tjerët, dhe kjo mund të përfshijë pagesa, sanksione ose tërheqje. Ekonomia e Kinës është rritur në mënyrë drastike në dekadat e fundit, por ajo është ende vetëm 61 për qind e madhësisë së ekonomisë amerikane, dhe shkalla e saj e rritjes është ngadalësuar. Dhe, edhe në qoftë se Kina superon Shtetet e Bashkuara në totalin e përgjithshëm ekonomik në disa dekada nga sot, forca ekonomike është vetëm një pjesë e ekuacionit gjeopolitik. Sipas Institutit Ndërkombëtar për Studime Strategjike, SHBA shpenzon katër herë më shumë për ushtrinë, se Kina dhe, edhe pse aftësitë kineze janë rritur në vitet e fundit, vëzhguesit seriozë mendojnë se Kina nuk do të jetë në gjendje për të përjashtuar Shtetet e Bashkuara nga Paqësori perëndimor, aq më pak të ushtrojë hegjemoni globale ushtarake. Sa për fuqinë e butë, pra aftësinë për të tërhequr të tjerët, në një indeks të kohëve të fundit botuar nga Portland, një konsulent londinez, Shtetet e Bashkuara renditen përherë të parët dhe Kina e 28-ta, e ndërsa Kina përpiqet për të kapur Shtetet e Bashkuara, kjo e fundit nuk do të rrijë në vend. Mos harrojmë se ka pozitë demografike të favorshme, energji gjithnjë e më të lirë, si dhe universitetet kryesore të botës dhe kompanitë e teknologjisë.

Ndërsa, Kina po vlerëson dhe po përfiton nga rendi ekzistues ndërkombëtar më shumë se ndonjëherë pranon. Ajo është një nga vetëm pesë vendet me veto në Këshillin e Sigurimit të OKB-së dhe ka fituar nga institucionet liberale ekonomike, siç janë Organizata Botërore e Tregtisë (ku ajo pranon gjykimet për zgjidhje të mosmarrëveshjes që shkojnë kundër saj) dhe Fondi Monetar Ndërkombëtar (ku të drejtat e saj të votimit janë rritur dhe ajo mban pozicionin e rëndësishëm të zëvendësdrejtorit). Kina tani është financuesi dytë më i madh i forcave paqeruajtëse të OKB-së dhe ka marrë pjesë në programet e OKB-së që lidhen me Ebola dhe ndryshimet klimatike. Në vitin 2015, Pekini u bashkua me Uashingtonin në zhvillimin e normave të reja për trajtimin e ndryshimeve klimatike dhe konfliktet në cyberspace. Si përfundim, Kina është përpjekur të mos përmbysë rendin aktual por për të rritur më tepër ndikimin e saj të brendshëm.

Rendi liberal, në mënyrë të pashmangshme, do të duket disi ndryshe gjatë shekullit të njëzet e një. Kina, India dhe ekonomi të tjera do të vazhdojnë të rriten, dhe pjesa amerikane e ekonomisë botërore do të zvogëlohet. Por asnjë vend tjetër, duke përfshirë edhe Kinën, nuk është i gatshëm të zhvendosë Shtetet e Bashkuara nga pozicioni dominues. Por edhe kështu, rendi akoma mund të kërcënohet nga një përhapje e përgjithshme e pushtetit larg qeverive në favor të aktorëve joshtetërorë. Revolucioni në informacion ka vënë një numër çështjesh transnacionale, të tilla si stabiliteti financiar, ndryshimi i klimës, terrorizmi, epidemitë, dhe siguria kibernetike, në axhendën globale në të njëjtën kohë kur shihet qartë paaftësia e të gjitha qeverive për të reaguar.

Kompleksiteti është në rritje, dhe politika botërore së shpejti nuk do të jetë pronësi e vetme e qeverive. Individë dhe organizata private, nga korporatat dhe organizatat joqeveritare deri te terroristë dhe lëvizjet sociale, janë duke u fuqizuar, dhe rrjetet joformale do të thyejnë monopolin e burokracive tradicionale. Qeveritë do të vazhdojnë të zotërojnë fuqi dhe burime, por skena në të cilën ata luajnë do të bëhet gjithnjë e më e populluar dhe ata do të kenë më pak aftësi për të drejtuar.

Edhe në qoftë se Shtetet e Bashkuara mbeten fuqia më e madhe, në përputhje me rrethanat, ajo nuk do të jetë në gjendje për të arritur shumë prej qëllimeve të saj ndërkombëtare, nëse veprojnë të vetëm. Për shembull, stabiliteti financiar ndërkombëtar është jetik për prosperitetin e amerikanëve, por Shtetet e Bashkuara kanë nevojë për bashkëpunimin e të tjerëve për ta siguruar atë. Ndryshimi i klimës globale dhe rritja e nivelit të detit do të ndikojnë në cilësinë e jetës, por amerikanët nuk mund të menaxhojnë këto probleme vetëm me veten e tyre. Dhe në një botë ku kufijtë janë bërë më porozë, duke lënë të hyjë çdo gjë, nga droga te sëmundjet infektive apo terrorizmi, vendet duhet të përdorin fuqinë e butë për të zhvilluar rrjete dhe për të ndërtuar institucione me një qëllim të përbashkët për t’iu bërë ballë kërcënimeve dhe sfidave.

Uashingtoni mund të japë disa nga të mirat publike të rëndësishme globale, në një masë të madhe në vetvete. Marina amerikane është e rëndësishme kur bëhet fjalë për policimin e ligjit të detit dhe për të mbrojtur lirinë e lundrimit, sikurse Rezerva Federale e SHBA ruan themelet e stabilitetit financiar ndërkombëtar, duke shërbyer si një huadhënës fundor. Megjithatë, në çështjet e reja transnacionale, suksesi do të kërkojë bashkëpunimin e të tjerëve, dhe kështu fuqizimi i tyre mund të ndihmojë Shtetet e Bashkuara për të përmbushur qëllimet e veta. Në këtë kuptim, pushteti bëhet një lojë shumatore pozitive: një nevojë për të menduar që Shtetet e Bashkuara jo vetëm do ushtrojnë pushtetin e tyre mbi të tjerët, por edhe fuqinë e të tjerëve për të zgjidhur problemet që Shtetet e Bashkuara mund të zgjidhin duke punuar me të tjerët. Në një botë të tillë, aftësia për t’u lidhur me të tjerët të bëhet një burim i madh i energjisë, dhe këtu, gjithashtu, Shtetet e Bashkuara kryesojnë. SHBA është e para në renditjen e vendeve sipas Institutit “Löwy”, për nga numri i ambasadave, konsullatave dhe misioneve në botë. Ajo ka rreth 60 traktate aleance, dhe “The Economist” vlerëson se rreth 100 nga 150 vendet më të mëdha të botës kanë lidhje varësie me ta, ndërsa vetëm 21 prej tyre kanë lidhje të favorshme.

Megjithatë, gjithnjë e më shumë, sinqeriteti që mundëson SHBA për të ndërtuar rrjete, për të ruajtur institucionet dhe të mbajë aleanca është vetë nën rrethim. Kjo është arsyeja pse sfida më e rëndësishme për sigurimin e rendit botëror në shekullin e njëzet e një nuk vjen nga jashtë, por nga brenda. (vijon në numrin tjetër) përktheu: Sokol Fuga.

*Shkencëtar i marrëdhënieve ndërkombëtare, ish-zëvendëssekretar amerikan i mbrojtjes

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *